PRACHANIYOM

ทองย้อย แสงสินชัย

บาลีวันละคำ (3,836)

สาลิ - 1 ในธัญชาติ 7 ชนิด

..............

พระคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกา หรือพจนานุกรมภาษาบาลีแปลเป็นไทย พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า วัดราชบพิธ ทรงเรียบเรียง ฉบับพิมพ์ พ.ศ.2508, โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย กรุงเทพฯ หน้า 126 (คาถา 450) (เชิงอรรถ) บอกรายการธัญชาติ 7 ชนิดไว้ดังนี้ -

      (1) สาลิ = ข้าวสาลี

      (2) วีหิ = ข้าวเจ้า

      (3) ยโว = ข้าวเหนียว

      (4) โคธุโม = ข้าวละมาน

      (5) กงฺุคุ = ข้าวฟ่าง 

      (6) วรโก = ลูกเดือย

      (7) กุทฺรูโส = หญ้ากับแก้ 

..............

“สาลิ” = ข้าวสาลี

อ่านว่า สา-ลิ (โปรดสังเกต รูปศัพท์เดิม -ลิ สระอิ ไม่ใช่ -ลี สระอี) รากศัพท์มาจาก -

(1) สาลฺ (ธาตุ = ยก, สรรเสริญ) + อิ ปัจจัย

: สาลฺ + อิ = สาลิ แปลตามศัพท์ว่า “ข้าวที่ยกรวงขึ้น” 

(2) ส (แทนศัพท์ว่า “เขตฺต” = นา) + ลิ (ธาตุ = ติดแน่น) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ, ทีฆะ อะ ที่ ส เป็น อา (ส > สา) 

: ส + ลิ = สลิ + กฺวิ = สลิกฺวิ > สลิ > สาลิ แปลตามศัพท์ว่า “ข้าวที่ขึ้นติดอยู่ในนา” 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สาลิ”(ปุงลิงค์) ว่า rice คือที่เราเรียกกันทั่วไปว่า ข้าว 

บาลี “สาลิ” สันสกฤตเป็น “ศาลิ” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ -

“ศาลิ : (คำนาม) ข้าวทั่วไป; rice in general.”

โปรดสังเกตว่า ในสันสกฤตก็หมายถึง ข้าวทั่วไป (rice in general) 

ในภาษาไทยใช้ว่า “สาลิ” และ “สาลี” แต่ “สาลิ” (-ลิ สระอิ) ไม่นิยมใช้ มักใช้ว่า “สาลี” (-ลี สระอี) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า - 

(1) สาลิ, สาลี ๑ : (คำนาม) ข้าว; ข้าวสาลี. (ป.).

(2) สาลี ๒ : (คำนาม) ข้าวสาลี. (ดู ข้าวสาลี).

ที่คำว่า “ข้าวสาลี” พจนานุกรมฯ บอกไว้ดังนี้ -

“ข้าวสาลี : (คำนาม) ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Triticum aestivum L. ในวงศ์ Gramineae เป็นพรรณไม้ต่างประเทศ เมล็ดบดเป็นแป้ง เรียกว่า แป้งสาลี ใช้ทําขนมปังเป็นต้น.”

อภิปรายขยายความ :

ตามคำนิยามของพจนานุกรมฯ เป็นที่เข้าใจกันว่า “ข้าวสาลี” ก็คือธัญชาติที่ภาษาอังกฤษเรียกว่า wheat 

ในหมู่คนไทยเอง ถ้าพูดถึงข้าวสาลีหรือแป้งสาลี ก็จะเข้าใจตรงกันว่าหมายถึง wheat ไม่มีใครนึกถึง rice

“สาลิ” หลายคำในภาษาบาลี พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปลว่า rice ทุกคำ ไม่มีแปลว่า wheat เลย เช่น - 

สาลิเขตฺต = a rice-field (นาข้าว)

สาลิคพฺภ = ripening (young) rice (ข้าวตั้งท้อง)

สาลิพีช = rice seed (เมล็ดข้าว)

สาลิภตฺต = a meal of rice (อาหารคือข้าว)

สาลิโภชน = rice food (อาหารคือข้าว)

ปัญหาที่เกิดขึ้นก็คือ เราแปล wheat ว่า “ข้าวสาลี” จนเป็นที่รับรู้ในหมู่คนไทยทั่วโลก ครั้นมาพบคำบาลีว่า “สาลิ” ซึ่งถ้าแปลทับศัพท์ตามศัพท์ก็ต้องแปลว่า “ข้าวสาลี” แต่แล้วก็แปลเช่นนั้นไม่ได้ ถูกผู้รู้ทักท้วงว่า “สาลิ ไม่ใช่ข้าวสาลี” หมายความว่า “สาลิ” ไม่ใช่ wheat

คำท้วงว่า “สาลิ ไม่ใช่ข้าวสาลี” นับว่าเป็นคำท้วงที่ประหลาดที่สุด ทั้งนี้เพราะ “สาลิ” นี่แหละคือ “ข้าวสาลี” ตัวจริง

ควรจะบอกกันให้เข้าใจว่า -

“สาลิ คือข้าวสาลี” 

“wheat ไม่ใช่ข้าวสาลี” 

การที่เราไปเรียก wheat ว่า “ข้าวสาลี” นั่นเองคือปฐมเหตุแห่งความผิดพลาด แล้วเราก็ปล่อยให้ผิดอยู่เช่นนั้น ไม่แก้ไข จนในที่สุดผิดกลายเป็นถูก และพอไปแปล “สาลิ” ว่า “ข้าวสาลี” ถูกกลับกลายเป็นผิด

ผู้เขียนบาลีวันละคำขอเสนอวิธีแก้ปัญหานี้ ดังนี้ -

๑ เลิกเรียก wheat ว่า “ข้าวสาลี” หรือ “แป้งสาลี” กันตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป 

๒ ถ้าจะเรียก wheat เป็นคำไทย ขอเสนอให้เรียกว่า “ข้าวละมาน”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า - 

“ข้าวละมาน : (ภาษาถิ่น-อีสาน) (คำนาม) ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Oryza minuta J. Presl et C. Presl ในวงศ์ Gramineae เป็นข้าวป่าชนิดหนึ่ง มักขึ้นแซมต้นข้าว, หญ้าละมาน ก็เรียก.”

คำว่า “ข้าวละมาน” พระคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกาใช้เป็นคำแปลคำว่า “โคธุโม” อันเป็น 1 ในธัญชาติ 7 ชนิด (ดูข้างต้น)

“โคธุโม” รูปศัพท์เดิมเป็น “โคธุม” (สะกดเป็น “โคธูม” ก็มี) พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปลว่า wheat ตรงตัวชัดเจน

๓ ถ้ายังพอใจที่จะใช้คำบาลีสันสกฤต ขอเสนอให้เรียก wheat ว่า “ข้าวโคธุม” (อันที่จริงควรจะเรียก wheat ว่า “ข้าวโคธุม” มาแต่แรกอยู่แล้ว)

๔ ถ้ายังหาคำใหม่มาเรียกไม่ได้ ก็ให้เรียกทับศัพท์ว่า “ข้าวหวีต” หรือ “แป้งหวีต” ทุกวันนี้คนไทยพร้อมที่จะทับศัพท์คำฝรั่งอยู่แล้ว จึงไม่ควรเป็นปัญหา

..............

ดูก่อนภราดา!

: ภาษาเป็นเรื่องสมมุติ

: จึงจำเป็นที่สุดที่จะต้องช่วยกันสมมุติให้ถูกต้องดีงาม

ทองย้อย แสงสินชัย

สาลิ ไม่ใช่ข้าวสาลี

.................................................

ความชอกช้ำของคำบาลี

ถ้าไม่ระวังให้ดี สักวันหนึ่งจะเกิดความชอกช้ำกับพระพุทธศาสนา

.................................................

ภาษาบาลีมีคำว่า “สาลิ” นักเรียนบาลีในเมืองไทยแปลกันว่า “ข้าวสาลี” ดังคำบูชาข้าวพระที่ว่า “สาลีนํ โอทนํ” ก็แปลกันว่า “ข้าวสุกแห่งข้าวสาลี”

คำว่า “สาลีนํ” อ่านว่า สา-ลี-นัง อาจารย์สอนบาลีอธิบายว่า มาจากคำว่า “สาลิ” ลง นํ (นัง) วิภัตตินามที่หก (ฉัฏฐีวิภัตติ) ทีฆะ อิ ที่ ลิ เป็น อี

: สาลิ + นํ = สาลินํ > สาลีนํ แปลว่า “แห่งข้าวสาลี”

........................................

อธิบายพอเป็นข้อสังเกตสำหรับคนที่ไม่รู้บาลี -

“สาลิ” แปลว่า “ข้าวสาลี” เฉยๆ ไม่มี “แห่ง-” เพราะยังไม่ได้ลงวิภัตติ

“สาลีนํ” ลงวิภัตติแล้ว แปลว่า “แห่งข้าวสาลี” ไม่ใช่ “ข้าวสาลี” เฉยๆ

........................................

“สาลิ” แปลว่า “ช้าวสาลี”

แล้ว “ข้าวสาลี” คือข้าวอะไร?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.๒๕๕๔ บอกไว้ว่า -

........................................

ข้าวสาลี

 น. ชื่อไม้ล้มลุกชนิด Triticum aestivum L. ในวงศ์ Gramineae เป็นพรรณไม้ต่างประเทศ เมล็ดบดเป็นแป้ง เรียกว่า แป้งสาลี ใช้ทําขนมปังเป็นต้น.

........................................

ตามคำอธิบายของพจนานุกรมฯ เป็นที่เข้าใจได้ว่า ข้าวสาลี คือแป้งสาลี ซึ่งก็คือแป้งที่ได้จากพืชที่คำฝรั่งเรียกว่า wheat

พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปล “ข้าวสาลี” เป็นอังกฤษว่า wheat และแปล wheat เป็นไทยว่า “ข้าวสาลี โดยมากบดเป็น wheat flour คือ แป้งข้าวสาลีหรือแป้งหมี่” 

ถึงตรงนี้ก็เป็นอันยืนยันมั่นเหมาะและยุติได้ว่า -

ข้าวสาลีในภาษาไทย คือ wheat 

wheat คือข้าวสาลีที่เข้าใจกันในภาษาไทย

.................

ทีนี้ก็มาพิจารณากันว่า คำบาลีว่า “สาลิ” ที่นักเรียนบาลีในเมืองไทยแปลกันว่า “ข้าวสาลี” นั้น “สาลิ” ในบาลีหมายถึง wheat หรือเปล่า และ wheat ในภาษาอังกฤษนั้น หมายถึง “สาลิ” ในบาลีหรือเปล่า?

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ (The Pali Text Society’s Pali-English Dictionary) แปลว่า “สาลิ” เป็นอังกฤษว่า rice 

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี (English-Pali Dictionary ของ A.P. BUDDHATTA MAHTHERA จัดพิมพ์โดย THE PALI TEXT SOCIETY) แปล wheat เป็นบาลีว่า “โคธูม” (godhūma อ่านว่า โค-ทู-มะ)

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปลว่า “โคธูม” เป็นอังกฤษว่า wheat 

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล rice เป็นบาลีว่า “ตณฺฑุล” (taṇḍula อ่านว่า ตัน-ดุ-ละ)

เป็นอันได้คำตอบว่า -

คำบาลีว่า “สาลิ” หมายถึง rice ไม่ได้หมายถึง wheat 

และ wheat ในภาษาอังกฤษ หมายถึง “โคธูม” ไม่ได้หมายถึง “สาลิ” ในบาลี

ใครยังงงอยู่ ก็โปรดตั้งสติอ่านตั้งแต่ต้นใหม่อีกที

สรุปว่า -

๑ คำที่เรียกกันในภาษาไทยว่า “ข้าวสาลี” นั้น หมายถึงพืชที่เรียกเป็นคำอังกฤษว่า wheat 

๒ คำบาลีว่า “สาลิ” หมายถึงพืชที่เรียกเป็นคำอังกฤษว่า rice ไม่ใช่ wheat

เพราะฉะนั้น คำบาลีว่า “สาลิ” จะแปลว่า “ข้าวสาลี” ไม่ได้ เพราะคำว่า “ข้าวสาลี” ในภาษาไทยหมายถึง wheat แต่ “สาลิ” ในบาลีหมายถึง rice ไม่ได้หมายถึง wheat 

ใครต้องการพิสูจน์ จงไปที่ร้านขายแป้งทำอาหารหรือร้านขายข้าวสาร บอกคนขายว่าจะมาซื้อ “ข้าวสาลี” คนขายจะไม่เอา rice มาให้ แต่จะเอาแป้ง wheat มาให้ 

นั่นเพราะคนไทยทั้งประเทศ-หรืออาจจะทั้งโลก-เข้าใจตรงกันหมดแล้วว่า “ข้าวสาลี” คือ wheat ไม่ใช่ rice 

และคนที่เรียนภาษาบาลีก็เข้าใจตรงกันหมดทั้งโลกแล้วว่า “สาลิ” ในภาษาบาลีคือ rice ไม่ใช่ wheat 

และนี่คือเหตุผลต้นปลายที่ผมตั้งชื่อเรื่องนี้ว่า “สาลิ ไม่ใช่ข้าวสาลี” 

กรรมการบางท่านในคณะกรรมการจัดทำศัพท์พระไตรปิฎกของราชบัณฑิตยสภาถึงกับประกาศยืนยันว่า คำบาลีว่า “สาลิ” จะแปลว่า “ข้าวสาลี” ไม่ได้!!

ผมเห็นด้วยครับว่า คำบาลีว่า “สาลิ” จะแปลว่า “ข้าวสาลี” ไม่ได้ แต่ขอสงวนสิทธิ์ที่จะแสดงความรู้สึกดังต่อไปนี้

ความรู้สึกของผมก็คือ-รู้สึกเหมือนคนเป็นเจ้าของบ้าน แล้วก็มีคนมาประกาศว่า “คุณจะเป็นเจ้าของบ้านนี้ไม่ได้”

ควรจะถอยไปถามใครก็ตามที่เป็นต้นเรื่องนี้ว่า คิดอย่างไรหรือมีเหตุผลอย่างไรจึงเอาคำว่า “ข้าวสาลี” ไปแปลคำว่า wheat ในภาษาอังกฤษ?

ความเป็นจริง คำว่า “สาลิ” ในบาลี แปลทับศัพท์ว่า “ข้าวสาลี” ถูกต้องที่สุด และมีสิทธิ์โดยชอบธรรมที่จะแปลเช่นนั้น

แต่เพราะใคร-ตั้งแต่สมัยไหนก็ไม่รู้ แปลคำว่า wheat ในภาษาอังกฤษว่า “ข้าวสาลี” แล้วเราก็เห็นดีเห็นงามใช้ตามกันไปทั่วประเทศ ทั้งๆ ที่ wheat ไม่ใช่ข้าวสาลี และข้าวสาลีก็ไม่ใช่ wheat 

ผมไม่อยากเชื่อว่า ใครคนแรกที่เรียก wheat ว่า “ข้าวสาลี” นั้น เรียกเพราะความเข้าใจผิด ท่านอาจมีเหตุผลที่ลึกซึ้งจนเราตามไม่ทันก็เป็นได้ จึงอยากจะถามว่า ใครก็ตามนั้นคิดอย่างไรหรือมีเหตุผลอย่างไรจึงเอาคำว่า “ข้าวสาลี” ไปแปลคำว่า wheat?

และเมื่อเราเข้าใจผิดจนกลายเป็นถูกไปทั้งประเทศเช่นนี้แล้ว พอเจ้าของคำตัวจริง คือ “สาลิ” จะแปลว่า “ข้าวสาลี” ตามสิทธิ์ของตน จึงกลายเป็นผิด อ้างว่าไม่มีสิทธิ์จะแปลเช่นนั้น 

เพราะคำว่า “ข้าวสาลี” ถูกเอาไปจดทะเบียนเป็นคำแปลของ wheat ไปเรียบร้อยแล้ว 

และ “สาลิ” ก็ไม่ได้หมายถึง wheat แต่หมายถึง rice 

เพราะฉะนั้น จะแปล “สาลิ” ว่าอะไรก็เชิญไปหาคำแปลเอาเอง แต่จะมาแปล “สาลิ” ว่า “ข้าวสาลี” ไม่ได้เด็ดขาด!!

เจ้าของบ้านตัวจริง กลายเป็นไม่ใช่เจ้าของบ้าน 

คนที่อ้างว่าเป็นเจ้าของบ้านเป็นคนมาจากที่อื่น

และนี่คือเหตุผลต้นปลายที่ผมเขียนคำโปรยรองลงมาว่า -

.................................................

ความชอกช้ำของคำบาลี

ถ้าไม่ระวังให้ดี สักวันหนึ่งจะเกิดความชอกช้ำกับพระพุทธศาสนา

.................................................

“ถ้าไม่ระวังให้ดี สักวันหนึ่งจะเกิดความชอกช้ำกับพระพุทธศาสนา” - หมายความว่าอย่างไร? 

ก็หมายความว่า ถ้าผู้บริหารการพระศาสนาของเรายังเอาแต่ประมาท-อย่างที่กำลังประมาทไม่เลิกอยู่ในเวลานี้-สักวันหนึ่งพระพุทธศาสนาก็จะมีชะตากรรมเหมือนคำว่า “สาลิ” คือเข้าบ้านตัวเองไม่ได้ ทั้งๆ ที่ตัวเป็นเจ้าของบ้านแท้ๆ

ประเด็นนี้น่าจะต้องคุยกันต่ออีกสักตอน

-----------------------

พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย

๒๘ กันยายน ๒๕๖๕

๑๓:๕๘