มหาบาลีวิชชาลัย สถาบันสอนภาษาบาลีสำหรับบุคคลทั่วไป

คีรีวัน มารัญชยะ 

§ รตนตฺตย กับ รตนตฺย อย่างไหนเหมาะสมกว่า

-----------------------------------------------

§ คำว่า ตย สำเร็จมาจาก ติ + ณ ปัจจัยในอเนกตัทธิต (สมูหตัทธิต) แปลง อิ เป็น อย มีวิเคราะห์ว่า

ติณฺณํ สมูโห - ตยํ. (หมู่แห่งสาม ท. ชื่อว่า ตย)

หรือวิเคราะห์ว่า

ตโย อํสา อสฺสาติ – ตยํ. (มีส่วนสาม)¹

§ คำว่า ตย ตรงกับสันสกฤตว่า ตฺรย โดยสำเร็จมาจาก ตฺริ + ตยปฺ (ตย) ปัจจัย มีวิเคราะห์ว่า

ตฺรโย'วยวา อสฺย - ตฺริตยํ ตฺรยมฺ. (มีส่วนสาม)²

รูปหลังคือ ตฺรย ให้แปลง ตยปฺ เป็น อยจฺ (อย)³

§ คำว่า รตนตฺตย สำเร็จมาจาก รตน + ตย (ซ้อน ตฺ) มีวิเคราะห์ว่า

รตนานํ ตยํ - รตนตฺตยํ. (หมู่สาม แห่งรัตนะ ท. ชื่อว่า รตนตฺตย)

§ การซ้อน ตฺ เข้ามาในภาษาบาลีคล้อยตามนัยสันสกฤตที่มีรูปเป็นสังโยคว่า รตฺนตฺรย (รตฺน + ตฺรย) เมื่อมาสู่ภาษาบาลี ร ถูกกลืนเป็น ต ดังนี้

ตฺรย > ตฺตย > ตย เมื่อสมาสกับคำอื่นจึงต้องซ้อน ตฺ เข้ามา แต่ถ้าอยู่ลำพัง ตฺต ก็ลดเหลือเพียง ต

§ คำว่า รตนตฺตย ไม่สามารถแปลงเป็น รตนตฺย เหมือน ปฏิสนฺถารวุตฺยสฺส (ปฏิสนฺถารวุตฺติ + อสฺส) เนื่องจากไม่ได้มาจากรูปเดิมว่า รตนตฺติ เวลาเข้าสมาสและทำสนธิกับ อานุภาเวน จึงมีรูปตามปกติว่า รตนตฺตยานุภาเวน หากมีผู้แย้งว่า รตนตฺยานุภาเวน ลบ ต เพื่อรักษาฉันท์ก็ไม่มีเหตุอันควร เพราะทำให้เสียรูปศัพท์ทางภาษา ทั้งนี้บาทคาถาดังกล่าวสามารถใช้เป็นนวักขริกะได้

----------------------

¹ในสีลขันธวรรค อภินวฎีกา แสดงวิเคราะห์ไว้ว่า ติณฺณํ สมูโห,

ตีณิ วา สมาหฏานิ, ตโย วา อวยวา อสฺสาติ ตยํ.

² สํขฺยายา อวยเว ตยปฺ. (Pāṇini 5.2.42), อํเศ สํขฺยายาสฺ ตยฏฺ. (Cān. 4.2.46)

³ ทฺวิตฺริภฺยำ ตยสฺยายชฺ วา. (Pāṇini 5.2.43), ทฺวิตฺริภฺยามยฑฺ วา. (Cān. 4.2.47) 

#บาลีวันละคำ (3,727)

จาตุทสี

วันทำความดีเป็นพิเศษ

“จาตุทสี” พจนานุกรมฯ บอกคำอ่านว่า [-ทะสี] คือบอกเฉพาะคำหลัง ส่วนคำหน้า คือ “จาตุ-” ไม่ได้บอกคำอ่าน ถ้ามีเฉพาะ “จาตุ” คำเดียว ไม่ต้องบอกคำอ่านก็เป็นที่เข้าใจได้ว่าอ่านตรงๆ ว่า จา-ตุ แต่เมื่อมี “ทสี” มาต่อท้ายเป็น “จาตุทสี” ย่อมชวนให้สงสัยว่า -ตุ + ท- จะอ่านอย่างไร

อ่านว่า จา-ตุ-ทะ-สี เหมือนในคำเดิม

หรืออ่านว่า จา-ตุด-ทะ-สี โดยถือว่า ท เป็นกึ่งตัวสะกด = ตุท(ทะ)สี

ในบาลี คำนี้เขียน “จาตุทฺทสี” (ท 2 ตัว) อ่านว่า จา-ตุด-ทะ-สี

ในภาษาไทย ตัดตัวสะกดออกตัวหนึ่งตามหลักนิยม เขียนเป็น “จาตุทสี” (ท ตัวเดียว) ก็น่าจะอ่านเท่าคำเดิม คือ จา-ตุด-ทะ-สี

ลองออกเสียง จา-ตุ-ทะ-สี เทียบกับ จา-ตุด-ทะ-สี จะเห็นว่า ตุด-ทะ เสียงกลมกลืนเป็นธรรมชาติมากกว่า ตุ-ทะ

บาลี “จาตุทฺทสี” ประกอบด้วยคำว่า จาตุ + ทสี

(๑) “จาตุ” 

รูปคำเดิมเป็น “จตุ” อ่านว่า จะ-ตุ เป็นศัพท์จำพวก “สังขยา” (คำสำหรับนับจำนวน) แปลว่า สี่ (จำนวน 4)

สมาสกับ “ทสี” ทีฆะ อะ ที่ จ- เป็น อา (จตุ > จาตุ)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า - 

“จาตุ- : (คำวิเศษณ์) แปลงมาจาก จตุ หมายความว่า สี่, ใช้ประกอบหน้าคําที่มาจากภาษาบาลี.”

(๒) “ทสี”

อ่านว่า ทะ-สี รูปคำเดิมเป็น “ทส” อ่านว่า ทะ-สะ เป็นศัพท์สังขยา แปลว่า สิบ (จำนวน 10) 

โปรดสังเกตว่า “ทส” บาลีอ่านว่า ทะ-สะ ก็จริง แต่เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทย (เป็น “ทศ” รูปสันสกฤต) เราอ่านว่า ทด ถ้ามีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย เช่น “ทศวรรษ” เราอ่านว่า ทด-สะ-วัด ไม่ใช่ ทะ-สะ-วัด

จตุ + ทส ซ้อน ทฺ ระหว่างศัพท์ 

: จตุ + ทฺ + ทส = จตุทฺทส (จะ-ตุด-ทะ-สะ) แปลว่า “สิบสี่” (จำนวน 14)

จำนวน “สิบสี่” ในบาลี นอกจาก “จตุทฺทส” แล้วยังเป็น “จุทฺทส” (จุด-ทะ-สะ) อีกรูปหนึ่ง

“จตุทฺทส” ใช้เป็นคำวิเศษณ์ (บาลีเรียก “วิเสสนะ”) ขยายคำว่า “ติถิ” 

..............

แถม :

“ติถิ” (ติ-ถิ) แปลตามศัพท์ว่า “เวลาที่เพิ่มขึ้นเรื่อย” “เวลาที่รักษาไว้” หมายถึง วัน, โดยเฉพาะวันตามจันทรคติ (a lunar day)

“ติถิ” ภาษาไทยใช้เป็น “ดิถี” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า - 

“ดิถี : (คำนาม) วันตามจันทรคติ เช่น ขึ้นคํ่าหนึ่ง แรม ๒ คํ่า, ใช้ว่า ดฤถี ก็มี. (ป., ส. ติถิ).”

..............

“ติถิ” ในบาลีเป็นอิตถีลิงค์ “จตุทฺทส” จึงต้องเปลี่ยนรูปเป็นอิตถีลิงค์ด้วย โดยการลง อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์ และทีฆะ อะ ที่ จ-(ตุ) เป็น อา

: จตุทฺทส + อี = จตุทฺทสี > จาตุทฺทสี (ติถิ) แปลว่า “ดิถีที่สิบสี่”

ในภาษาไทย ตัดตัวสะกดออกตัวหนึ่ง ใช้เป็น “จาตุทสี” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า - 

“จาตุทสี : (คำนาม) ดิถีที่ ๑๔ (คือ วัน ๑๔ คํ่า). (ป. จาตุทฺทสี; ส. จตุรฺทศี).”

ขยายความ :

มีบทอาราธนาธรรมวันอุโบสถบทหนึ่งว่า -

..............

จาตุทฺทสี  ปณฺณรสี

ยา  จ  ปกฺขสฺส  อฏฺฐมี

กาลา  พุทฺเธน  ปญฺญตฺตา

สทฺธมฺมสฺสวนสฺสิเม.

แปลว่า -

วันเหล่านี้คือ สิบสี่ค่ำ สิบห้าค่ำ 

และแปดค่ำแห่งปักษ์

เป็นวันที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้

เพื่อการฟังพระสัทธรรม

..............

ขยายความว่า วันธรรมสวนะคือวันฟังธรรมตามหลักนิยมในพระพุทธศาสนา มีเดือนละ 4 วัน คือ (1-2) วันขึ้นและแรม 8 ค่ำ (3) วันเดือนเพ็ญ คือขึ้น 15 ค่ำ และ (4) วันเดือนดับ คือแรม 15 ค่ำ หรือ 14 ค่ำ 

วันเหล่านี้ก็คือที่เราเรียกรู้กันเป็นสามัญว่า “วันพระ”

ในที่นี้ “จาตุทฺทสี” หมายถึง 14 ค่ำที่เป็นวันสิ้นเดือนตามจันทรคติ

เดือนตามจันทรคติ คือ เดือนอ้าย เดือนยี่ เดือน 3 ฯลฯ ถ้าเป็นเดือนคู่ คือเดือนยี่ เดือน 4 เดือน 6 เดือน 8 เดือน 10 เดือน 12 จะมีเดือนละ 30 วัน ข้างขึ้น 15 วัน ข้างแรม 15 วัน วันสิ้นเดือนคือแรม 15 ค่ำ

ถ้าเป็นเดือนคี่ คือเดือนอ้าย เดือน 3 เดือน 5 เดือน 7 เดือน 9 เดือน 11 จะมีเดือนละ 29 วัน ข้างขึ้น 15 วัน ข้างแรม 14 วัน วันสิ้นเดือนคือแรม 14 ค่ำ

คำบาลีว่า “จาตุทฺทสี” ในคำอาราธนาธรรมดังที่ยกมาข้างต้น หมายถึงวันสิ้นเดือนคือแรม 14 ค่ำเช่นนี้แหละ

ดังนั้น แรม 14 ค่ำจึงมีนัยเป็น 2 คือ -

แรม 14 ค่ำในเดือนคู่ เป็นวันธรรมดา

แรม 14 ค่ำในเดือนคี่ เป็นวันธรรมสวนะ

..............

ดูก่อนภราดา!

: ความดีทำวันไหนก็ได้-ตามที่คนรุ่นใหม่สมมุติ

: แต่สำหรับชาวพุทธ วันพระคือวันที่กำหนดให้ทำความดี

ทองย้อย แสงสินชัย

#บาลีวันละคำ (3,703)

อสีตยานุพยัญชนะ

รูปคำก็จำยาก

รายละเอียดก็จำยาก

แต่ควรศึกษาไว้ให้มาก-เป็นพุทธบูชา

อ่านว่า อะ-สี-ตะ-ยา-นุ-พะ-ยัน-ชะ-นะ

แยกศัพท์เป็น อสีติ + อนุพยัญชนะ

(๑) “อสีติ” 

อ่านว่า อะ-สี-ติ แปลว่า แปดสิบ (จำนวน 80) ภาษาไวยากรณ์เรียกว่า “ปกติสังขยา” คือคำบอกจำนวนของสิ่งที่นับ คู่กับ “ปูรณสังขยา” คือคำบอกเฉพาะลำดับของสิ่งที่นับ

แวะหาความรู้ :

“ปกติสังขยา” เช่นพูดว่า “อสีติ  มหาสาวกา” = พระมหาสาวก 80 องค์ (รวมหมดทั้ง 80 องค์)

“ปูรณสังขยา” เช่นพูดว่า “อสีติโม  มหาสาวโก” = พระมหาสาวกองค์ที่ 80 (เฉพาะองค์ที่ 80 องค์เดียว)

(๒) “อนุพยัญชนะ” 

อ่านว่า อะ-นุ-พะ-ยัน-ชะ-นะ ประกอบด้วยคำว่า อนุ + พยัญชนะ 

(ก) “อนุ” เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า -

(1) ภายหลัง, ข้างหลัง (after, behind)

(2) ไปยัง, ตรงไปยังเป้าหมาย, ดำเนินต่อไป, ข้ามไปยัง, ข้างหน้า (for, towards an aim, on to, over to, forward)

นักเรียนบาลีท่องจำคำแปล “อนุ” ว่า น้อย, ภายหลัง, ตาม, เนืองๆ

(ข) “พยัญชนะ” ภาษาไทยอ่านว่า พะ-ยัน-ชะ-นะ บาลีเป็น “พฺยญฺชน” 

โปรดสังเกตว่ามีจุดใต้ พฺ บังคับให้ พฺ กับ ย ต้องอ่านควบกัน

ออกเสียงว่า เพียน-ชะ-นะ จะได้เสียงที่ตรง

อีกรูปหนึ่งเป็น “วฺยญฺชน” (เวียน-ชะ-นะ) 

วฺ แปลงเป็น พฺ เป็นหลักเกณฑ์ที่พบได้เสมอ เช่น :

วิเศษ > พิเศษ 

วิจารณ์ > พิจารณ์

เวลา > เพ-ลา

ดังนั้น : วฺยญฺชน > พฺยญฺชน 

“พฺยญฺชน” รากศัพท์มาจาก -

(1) วิ (คำอุปสรรค = วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + อญฺช (ธาตุ = ไป, ถึง) + ยุ ปัจจัย, แปลง อิ (ที่ วิ) เป็น ย, ว เป็น พ, ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: วิ > วฺย + อญฺช = วฺยญฺช + ยุ > อน = วฺยญฺชน > พฺยญฺชน แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเครื่องให้ถึงภัตโดยพิเศษ” (คือทำให้รู้รสชาติอาหาร หรือช่วยให้กินอาหารได้อย่างออกรส) หมายถึง เครื่องปรุง, แกง, กับข้าว (condiment, curry)

“พฺยญฺชน” ในความหมายนี้มักมาคู่กับ “สูป” (สู-ปะ) คือ น้ำเนื้อต้ม, ซุป, แกง (broth, soup, curry)

ตามความเข้าใจทั่วไป สูป กับ พฺยญฺชน เมื่อพูดควบคู่กัน จะแยกความหมายกันชัดเจน คือ :

“สูป” หมายถึง กับข้าวชนิดที่เป็นน้ำ ( = น้ำๆ)

“พฺยญฺชน” หมายถึง กับข้าวชนิดที่ไม่เป็นน้ำ ( = แห้งๆ)

(2) วิ (คำอุปสรรค = วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + อญฺช (ธาตุ = ประกาศ) + ยุ ปัจจัย, แปลง อิ (ที่ วิ) เป็น ย, ว เป็น พ, ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: วิ > วฺย + อญฺช = วฺยญฺช + ยุ > อน = วฺยญฺชน > พฺยญฺชน แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ประกาศความหมาย”

“พฺยญฺชน” ตามรากศัพท์ข้อนี้ มีความหมายดังนี้ :

(1) ตัวหนังสือ (letter) 

ความหมายนี้มักมาคู่กับ “อตฺถ” > อรรถะ (อัด-ถะ) ซึ่งแปลว่า เนื้อความ, ความหมาย, ความสำคัญ, การหมายถึง (sense, meaning, import (of a word), denotation, signification) เช่นในคำว่า -

- แปล “โดยพยัญชนะ” (according to the letter, by letter, orthographically)

- แปล “โดยอรรถ” (according to its meaning, by the correct sense)

(2) เครื่องบ่งชี้, เครื่องหมาย, คุณลักษณะติดตัว, เครื่องหมายเฉพาะ, ลักษณะพิเศษ (sign, mark, accompanying attribute, distinctive mark, characteristic), เครื่องหมายเพศ เช่น -

- ปุริสวฺยญฺชน = อวัยวะเพศของบุรุษ (membrum virile)

- อุภโตพฺยญฺชนก = มีลักษณะของทั้งสองเพศ, กะเทย (having the characteristics of both sexes, hermaphrodite) 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า -

(สะกดตามต้นฉบับ อนึ่ง ความหมายของคำไทยบางคำโปรดเทียบเคียงกับคำอังกฤษเพื่อความเข้าใจที่ชัดเจน)

“วฺยญฺชน : (คำนาม) ‘วยัญชน, พยัญชนะ,’ เครื่องหมาย; ลักษณะ, ลิงค์หรือเครื่องหมายบอกลักษณะ; เครา; ส่วน- ภาค- หรือองค์ที่ลับ; อุปสกร, เครื่องชูรสอาหาร (ได้แก่-น้ำสอซ, น้ำปลา, น้ำพริก, ฯลฯ); อักษรตัวหนึ่งในหมวดพยัญชนะ (อันมิใช่สระ); สาลังการพจน์หรืออุปมาโวหาร; บริภาษณ์; a token; an insignia; the beard; A privy part; sauce or condiment; a consonant; a figurative expression; an irony, a sarcasm.”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของ “พยัญชนะ” ไว้ว่า -

(1) เสียงพูดที่เปล่งออกมาโดยใช้อวัยวะส่วนต่าง ๆ ในปากและคอ เช่น เสียง ป โดยทั่วไปจะออกเสียงพยัญชนะร่วมกับเสียงสระ, เสียงพยัญชนะ ก็เรียก.

(2) ตัวอักษรที่ใช้แทนเสียงพยัญชนะ เช่น ก ข, รูปพยัญชนะ ก็เรียก, ตัวหนังสือ เช่น แปลโดยพยัญชนะ.

(3) กับข้าวที่ไม่ใช่แกง, คู่กับ สูปะ ซึ่งหมายถึง แกง. (ป. พฺยญฺชน, วฺยญฺชน; ส. วฺยญฺชน).

(4) ลักษณะของร่างกาย.

สรุปว่า “พยัญชนะ” ไม่ได้หมายถึงตัวหนังสืออย่างเดียวดังที่เรามักคุ้นกัน

ในที่นี้ “พยัญชนะ” หมายถึง ลักษณะของร่างกาย

อนุ + พฺยญฺชน = อนุพฺยญฺชน แปลว่า “ลักษณะที่ละเอียดของร่างกาย”

อสีติ + อนุพฺยญฺชน แปลง อิ ที่ (อสี)-ติ เป็น ย (อสีติ > อสีตฺย), “ทีฆะสระหลัง” คือ อะ ที่ อ-(นุ...) เป็น อา 

อสีติ + อนุพฺยญฺชน = อสีติอนุพฺยญฺชน > อสีตฺยอนุพฺยญฺชน > อสีตฺยานุพฺยญฺชน อ่านแบบได้เสียงบาลีว่า อะ-สีด-เตีย-นุ-เพียน-ชะ-นะ แปลว่า “ลักษณะที่ละเอียดของร่างกายแปดสิบแห่ง”

“อสีตฺยานุพฺยญฺชน” ใช้ในภาษาไทยเป็น “อสีตยานุพยัญชนะ” อ่านแบบไทยว่า อะ-สี-ตะ-ยา-นุ-พะ-ยัน-ชะ-นะ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า - 

“อสีตยานุพยัญชนะ : (คำนาม) ลักษณะน้อย ๆ ในร่างกายของผู้ที่เป็นพระมหาบุรุษมี ๘๐ อย่าง คือ ผู้ที่จะเป็นพระมหาบุรุษต้องสมบูรณ์ด้วยลักษณะสําคัญ ๓๒ อย่าง ซึ่งเรียกว่า มหาปุริสลักษณะ มีรอยพระบาทเป็นลายรูปจักรและอื่น ๆ ตามแบบเป็นต้น และสมบูรณ์ด้วยอสีตยานุพยัญชนะ. (ป.).”

ขยายความ :

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ที่คำว่า “อนุพยัญชนะ” แสดงรายการ “อสีตยานุพยัญชนะ” ไว้ดังนี้ -

..............

อนุพยัญชนะ : ลักษณะน้อยๆ, พระลักษณะข้อปลีกย่อยของพระมหาบุรุษ (นอกเหนือจากมหาบุรุษลักษณะ ๓๒) อีก ๘๐ ประการ คือ 

๑. มีนิ้วพระหัตถ์และนิ้วพระบาทอันเหลืองงาม 

๒. นิ้วพระหัตถ์แลนิ้วพระบาทเรียวออกไปโดยลำดับแต่ต้นจนปลาย

๓. นิ้วพระหัตถ์ แลนิ้วพระบาทกลมดุจนายช่างกลึงเป็นอันดี

๔. พระนขาทั้ง ๒๐ มีสีอันแดง

๕. พระนขาทั้ง ๒๐ นั้นงอนงามช้อนขึ้นเบื้องบนมิได้ค้อมลงเบื้องต่ำดุจเล็บแห่งสามัญชนทั้งปวง

๖. พระนขานั้นมีพรรณอันเกลี้ยงกลมสนิทกันมิได้เป็นริ้วรอย

๗. ข้อพระหัตถ์และข้อพระบาทซ่อนอยู่ในพระมังสะมิได้สูงขึ้นปรากฏออกมาภายนอก

๘. พระบาททั้งสองเสมอกันมิได้ย่อมใหญ่กว่ากันมาตรว่าเท่าเมล็ดงา 

๙. พระดำเนินงามดุจอาการเดินแห่งกุญชรชาติ

๑๐. พระดำเนินงามดุจสีหราช

๑๑. พระดำเนินงามดุจดำเนินแห่งหงส์

๑๒. พระดำเนินงามดุจอุสภราชดำเนิน

๑๓. ขณะเมื่อยืนจะย่างดำเนินนั้น ยกพระบาทเบื้องขวาย่างไปก่อน พระกายเยื้องไปเบื้องขวาก่อน

๑๔. พระชานุมณฑลเกลี้ยงกลมงามบริบูรณ์ บ่มิได้เห็นอัฏฐิสะบ้าปรากฏออกมาภายนอก

๑๕. มีบุรุษพยัญชนะบริบูรณ์คือมิได้มีกิริยามารยาทคล้ายสตรี

๑๖. พระนาภีมิได้บกพร่อง กลมงามมิได้วิกลในที่ใดที่หนึ่ง

๑๗. พระอุทรมีสัณฐานอันลึก

๑๘. ภายในพระอุทรมีรอยเวียนเป็นทักขิณาวัฏฏ์

๑๙. ลำพระเพลาทั้งสองกลมงามดุจลำสุวรรณกัททลี

๒๐. ลำพระกรทั้งสองงามดุจงวงแห่งเอราวัณเทพยหัตถี

๒๑. พระอังคาพยพใหญ่น้อยทั้งปวงจำแนกเป็นอันดี คือ งามพร้อมทุกสิ่งหาที่ตำหนิบ่มิได้

๒๒. พระมังสะที่ควรจะหนาก็หนา ที่ควรจะบางก็บางตามที่ทั่วทั้งพระสรีรกาย

๒๓. พระมังสะมิได้หดหู่ในที่ใดที่หนึ่ง

๒๔. พระสรีรกายทั้งปวงปราศจากต่อมและไฝปานมูลแมลงวันมิได้มีในที่ใดที่หนึ่ง

๒๕. พระกายงามบริสุทธิ์พร้อมสมกันโดยตามลำดับทั้งเบื้องบนแลเบื้องล่าง

๒๖. พระกายงามบริสุทธิ์พร้อมสิ้นปราศจากมลทินทั้งปวง

๒๗. ทรงพระกำลังมาก เสมอด้วยกำลังแห่งกุญชรชาติ ประมาณถึงพันโกฏิช้าง ถ้าจะประมาณด้วยกำลังบุรุษก็ได้ถึงแสนโกฏิบุรุษ

๒๘. มีพระนาสิกอันสูง

๒๙. สัณฐานพระนาสิกงามแฉล้ม

๓๐. มีพระโอษฐ์เบื้องบนเบื้องต่ำมิได้เข้าออกกว่ากัน เสมอเป็นอันดี มีพรรณแดงงามดุจสีผลตำลึงสุก

๓๑. พระทนต์บริสุทธิ์ปราศจากมูลมลทิน

๓๒. พระทนต์ขาวดุจดังสีสังข์

๓๓. พระทนต์เกลี้ยงสนิทมิได้เป็นริ้วรอย

๓๔. พระอินทรีย์ทั้ง ๕ มีจักขุนทรีย์เป็นอาทิงามบริสุทธิ์ทั้งสิ้น

๓๕. พระเขี้ยวทั้ง ๔ กลมบริบูรณ์

๓๖. ดวงพระพักตร์มีสัณฐานยาวสวย

๓๗. พระปรางค์ทั้งสองดูเปล่งงามเสมอกัน

๓๘. ลายพระหัตถ์มีรอยอันลึก

๓๙. ลายพระหัตถ์มีรอยอันยาว

๔๐. ลายพระหัตถ์มีรอยอันตรง บ่มิได้ค้อมคด

๔๑. ลายพระหัตถ์มีรอยแดงรุ่งเรือง

๔๒. รัศมีพระกายโอภาสเป็นปริมณฑลโดยรอบ

๔๓. กระพุ้งพระปรางทั้งสองเคร่งครัดบริบูรณ์

๔๔. กระบอกพระเนตรกว้างแลยาวงามพอสมกัน

๔๕. ดวงพระเนตรกอปรด้วยประสาททั้ง ๕ มีขาวเป็นอาทิผ่องใสบริสุทธิ์ทั้งสิ้น

๔๖. ปลายเส้นพระโลมาทั้งหลายมิได้งอมิได้คด

๔๗. พระชิวหามีสัณฐานอันงาม

๔๘. พระชิวหาอ่อนบ่มิได้กระด้าง

๔๙. พระกรรณทั้งสองมีสัณฐานอันยาวดุจกลีบปทุมชาติ

๕๐. ช่องพระกรรณมีสัณฐานอันกลมงาม

๕๑. ระเบียบพระเส้นทั้งปวงนั้นสละสลวยบ่มิได้หดหู่ในที่อันใดอันหนึ่ง

๕๒. แถวพระเส้นทั้งหลายซ่อนอยู่ในพระมังสะทั้งสิ้น บ่มิได้เป็นคลื่นฟูขึ้นเหมือนสามัญชนทั้งปวง

๕๓. พระเศียรมีสัณฐานงามเหมือนฉัตรแก้ว

๕๔. ปริมณฑลพระนลาฏโดยกว้างยาวพอสมกัน

๕๕. พระนลาฏมีสัณฐานอันงาม

๕๖. พระโขนงมีสัณฐานอันงามดุจคันธนูอันก่งไว้

๕๗. พระโลมาที่พระโขนงมีเส้นอันละเอียด

๕๘. เส้นพระโลมาที่พระโขนงงอกขึ้นแล้วล้มราบไปโดยลำดับ

๕๙. พระโขนงนั้นใหญ่

๖๐. พระโขนงนั้นยาวสุดหางพระเนตร

๖๑. ผิวพระมังสะละเอียดทั่วทั้งพระกาย

๖๒. พระสรีรกายรุ่งเรืองไปด้วยสิริ

๖๓. พระสรีรกายมิได้มัวหมอง ผ่องใสอยู่เป็นนิตย์

๖๔. พระสรีรกายสดชื่นดุจดวงดอกปทุมชาติ

๖๕. พระสรีรสัมผัสอ่อนนุ่มสนิทบ่มิได้กระด้างทั่วทั้งพระกาย

๖๖. กลิ่นพระกายหอมฟุ้งดุจกลิ่นสุคนธกฤษณา

๖๗. พระโลมามีเส้นเสมอกันทั้งสิ้น

๖๘. พระโลมามีเส้นละเอียดทั่วทั้งพระกาย

๖๙. ลมอัสสาสะปัสสาสะลมหายพระทัยเข้าออกก็เดินละเอียด

๗๐. พระโอษฐ์มีสัณฐานอันงามดุจแย้ม

๗๑. กลิ่นพระโอษฐ์หอมดุจกลิ่นอุบล

๗๒. พระเกสาดำเป็นแสง

๗๓. กลิ่นพระเกสาหอมฟุ้งขจรตลบ

๗๔. พระเกสาหอมดุจกลิ่นโกมลบุปผชาติ

๗๕. พระเกสามีสัณฐานเส้นกลมสลวยทุกเส้น

๗๖. พระเกสาดำสนิททั้งสิ้น

๗๗. พระเกสากอปรด้วยเส้นอันละเอียด

๗๘. เส้นพระเกสามิได้ยุ่งเหยิง

๗๙. เส้นพระเกสาเวียนเป็นทักขิณาวัฏฏ์ทุกๆ เส้น

๘๐. วิจิตรไปด้วยระเบียบพระเกตุมาลา กล่าวคือถ่องแถวแห่งพระรัศมีอันโชตนาการขึ้น ณ เบื้องบนพระอุตมังคสิโรตม์ ฯ

นิยมเรียกว่า อสีตยานุพยัญชนะ.

..............

ดูก่อนภราดา!

: ความดี ไม่ได้สงวนไว้เฉพาะสตรีหรือบุรุษ

: ความบริสุทธิ์ ก็ไม่ได้สงวนไว้เฉพาะบุรุษหรือสตรี

ทองย้อย แสงสินชัย

#บาลีวันละคำ (3,726)

ลัคนา

มาจากภาษาอะไร

อ่านว่า ลัก-คะ-นา

“ลัคนา” เป็นคำที่ใช้ในโหราศาสตร์ เช่น -

ลัคนาสถิตราศีกันย์

อาทิตย์กุมลัคน์

ลัคนกาล

ลัคนทิน

คำว่า “ลัคน-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) “ลัคน์” และ “ลัคนา” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า - 

“ลัคน-, ลัคน์, ลัคนา : (คำนาม) ราศีที่ปรากฏขึ้นที่ขอบฟ้าทางทิศตะวันออกในเวลาเจ้าของชะตาเกิด เช่น นาย ก เกิดเวลา ๑๑.๐๐ น. ลัคนาสถิตราศีกันย์, ในดวงชะตาถ้าอาทิตย์อยู่ในราศีเดียวกับลัคน์ เรียกว่า อาทิตย์กุมลัคน์; เวลาหรือวันที่ถือว่าเป็นมงคลสําหรับลงมือทําการใด ๆ, ถ้าเป็นเวลาที่เป็นมงคล เรียกว่า ลัคนกาล ถ้าเป็นวันที่เป็นมงคล เรียกว่า ลัคนทิน เช่น โหรคํานวณว่าวันที่ ๑๔ พฤษภาคม เป็น ลัคนทิน เวลา ๑๗.๐๐ น. เป็น ลัคนกาล เป็นวันและเวลาที่เหมาะสําหรับทําพิธีรดนํ้าแต่งงาน.”

พจนานุกรมฯ ไม่ได้บอกว่า “ลัคน-” “ลัคน์” “ลัคนา” เป็นภาษาอะไรหรือมาจากภาษาอะไร แต่คำทั้ง 3 รูปนี้เป็นคำเดียวกันแน่

ในบาลีมีคำว่า “ลคน” และ “ลคฺคน” รากศัพท์มาจาก ลคฺ (ธาตุ = เกี่ยวข้อง, ติด, ข้อง; สงสัย) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: ลคฺ + ยุ > อน = ลคน (ละ-คะ-นะ)

และซ้อน คฺ ระหว่างธาตุกับปัจจัย

: ลคฺ + คฺ + ยุ > อน = ลคฺคน (ลัก-คะ-นะ)

“ลคน” และ “ลคฺคน” แปลตามศัพท์ว่า “การเกี่ยวข้อง” “การติดข้อง”

“ลคน” และ “ลคฺคน” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ -

(1) การเกาะติด (adhering)

(2) การคล้อง, การทำให้มั่น (slinging round, making fast)

บาลี “ลคน” และ “ลคฺคน” สันสกฤตเป็น “ลคฺน” (บาลี ลคน ไม่มีจุดใต้ -ค- อ่านว่า ละ-คะ-นะ, สันสกฤต ลคฺน มีจุดใต้ -คฺ- อ่านว่า ลัก-เนียะ)

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้

(สะกดตามต้นฉบับ)

“ลคฺน : (คำนาม) ‘ลัคน์, ลัคนะ, ลัคนา,’ การขึ้นแห่งราศี; ไวดาลิก, กวีและนักขับร้อง; the rising of a sign; a bard, a poet and singer; - ค. อันเพ่งฉเพาะ; มีความอาย; ติดต่อกับ; intent on; ashamed; connected with.”

คิดเล่นสนุกๆ :

รูปคำที่นิยมพูดกันสั้นๆ ในภาษาโหร คือ “ลัคน์” อ่านว่า ลัก รูปและเสียงชวนให้ลากเข้าไปหาคำว่า lock (ล็อค) ในภาษาอังกฤษ ความหมายที่เข้าใจกันทั่วไปคือ ใส่กุญแจ ปิดประตูไม่ให้เข้า ทำให้ติดอยู่ ซึ่งสอดคล้องกับความหมายของ “ลัคน์” อย่างยิ่ง

นี่คือลักษณะอย่างหนึ่งที่นักภาษาเรียกภาษาอังกฤษและบาลีสันสกฤตว่า Indo-European languages พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปลว่า แขกปนฝรั่ง ภาษาแขกและฝรั่งที่มีรากร่วมกัน

อภิปราย :

คำนิยามในสันสกฤตที่ว่า “การขึ้นแห่งราศี” (the rising of a sign) สอดคล้องกับคำนิยามในพจนานุกรมฯ ที่ว่า “ราศีที่ปรากฏขึ้นที่ขอบฟ้าทางทิศตะวันออกในเวลาเจ้าของชะตาเกิด”

พิจารณาตามรากศัพท์และความหมายที่แสดงมา น่าจะยุติได้ว่า “ลัคน-” “ลัคน์” “ลัคนา” ในภาษาไทยมาจากบาลี “ลคน” “ลคฺคน” และสันสกฤต “ลคฺน” นั่นเอง

ดังนั้น พจนานุกรมฯ น่าจะใส่วงเล็บไว้ข้างท้ายคำนิยามได้อย่างมั่นใจว่า (ส. ลคฺน; ป. ลคน, ลคฺคน)

“ลัคน-” “ลัคน์” “ลัคนา” มีความหมายและมีแง่มุมที่น่ารู้อย่างไรอีก นอกเหนือจากความหมายที่พจนานุกรมฯ ให้ไว้ ถ้าผู้มีความรู้ทางโหราศาสตร์จะกรุณาช่วยกันอธิบายขยายความเพิ่มเติมให้พิสดารออกไปอีก ก็จะเป็นองค์ความรู้ที่สมบูรณ์สำหรับผู้สนใจสืบไป

..............

ดูก่อนภราดา!

: ราหูกุมลัคน์ กลัวนักนี่กระไร

: กิเลสกุมใจ อะไรจะน่ากลัวกว่ากัน

ทองย้อย แสงสินชัย

#บาลีวันละคำ (3,713)

อาหุไนยบุคคล

พ่อแม่เป็นพระอรหันต์ของลูก

อ่านว่า อา-หุ-ไน-ยะ-บุก-คน

ประกอบด้วยคำว่า อาหุไนย + บุคคล

(๑) “อาหุไนย” 

บาลีเป็น “อาหุเนยฺย” อ่านว่า อา-หุ-เนย-ยะ รากศัพท์มาจาก อา (คำอุปสรรค = ทั่ว, ยิ่ง) + หุ (ธาตุ = ให้, บูชา, เซ่นไหว้) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ) + เอยฺย ปัจจัย

(ก) : อา + หุ = อาหุ + ยุ > อน = อาหุน แปลตามศัพท์ว่า “การมอบให้” “การบูชา” “การเซ่นไหว้” หมายถึง ของบูชายัญ, ของเซ่นสรวง; ความเคารพ, การบูชา (oblation, sacrifice; veneration, adoration)

(ข) : อาหุน + เอยฺย = อาหุเนยฺย แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ควรแก่การมอบให้” “ผู้ควรแก่การบูชา” “ผู้ควรแก่การเซ่นไหว้” หมายถึง เกี่ยวกับการสังเวย, ควรเซ่นสรวง, ควรบูชาหรือสังเวย, ควรเคารพ, ควรบูชายัญ, ควรบวงสรวง (sacrificial, worthy of offerings or of sacrifice, venerable, adorable, worshipful)

“อาหุเนยฺย” ใช้ในภาษาไทยเป็น “อาหุไนย”

คำว่า “อาหุไนย” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 

(๒) “บุคคล”

บาลีเป็น “ปุคฺคล” อ่านว่า ปุก-คะ-ละ รากศัพท์มาจาก -

(1) ปุ (นรก) + คลฺ (ธาตุ = เคลื่อน) + อ (อะ) ปัจจัย, ซ้อน คฺ 

: ปุ + คฺ + คลฺ = ปุคฺคลฺ + อ = ปุคฺคล แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เคลื่อนไปสู่นรก” 

(2) ปูติ (ของบูดเน่า) + คลฺ (ธาตุ = กิน) + อ (อะ) ปัจจัย, รัสสะ อู ที่ ปู-(ติ) เป็น อุ แล้วลบ ติ (ปูติ > ปุติ > ปุ), ซ้อน คฺ 

: ปูติ > ปุติ > ปุ + คฺ + คลฺ = ปุคฺคลฺ + อ = ปุคฺคล แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กินอาหารคือของบูดเน่า” 

(3) ปุคฺค (อาหารที่ยังอายุของสัตว์ให้เต็ม) + ลา (ธาตุ = กิน) + อ (อะ) ปัจจัย, ลบ อา ที่ ลา (ลา > ล) 

: ปุคฺค + ลา = ปุคฺคลา > ปุคฺคล + อ = ปุคฺคล แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กินอาหารที่ยังอายุของสัตว์ให้เต็มเป็นไป” (คือต้องกินจึงจะมีชีวิตอยู่ได้) 

(4) ปูร (เต็ม) + คล (เคลื่อน), รัสสะ อู ที่ ปู-(ร) เป็น อุ แล้วลบ ร (ปูร > ปุร > ปุ), ซ้อน คฺ ระหว่าง ปูร + คล 

: ปูร > ปุร > ปุ + คฺ + คล = ปุคฺคล แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ทำหมู่สัตว์โลกให้เต็มและเคลื่อนไปสู่ธรรมดาคือจุติและอุบัติ” (คือเกิดมาทำให้โลกเต็มแล้วก็ตาย)

“ปุคฺคล” ในบาลีหมายถึง -

(1) ปัจเจกชน, บุคคล, คน (an individual, person, man) 

(2) สัตว์, สัตว์โลก (being, creature)

“ปุคฺคล” ใช้ในภาษาไทยว่า “บุคคล” (อ่านว่า บุก-คน, ถ้ามีคำอื่นมาสมาสข้างท้ายอ่านว่า บุก-คะ-ละ-, บุก-คน-ละ-) 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า -

“บุคคล, บุคคล- : (คำนาม) คน (เฉพาะตัว); (คำที่ใช้ในกฎหมาย) คนซึ่งสามารถมีสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมาย เรียกว่า บุคคลธรรมดา; กลุ่มบุคคลหรือองค์กรซึ่งกฎหมายบัญญัติให้เป็นบุคคลอีกประเภทหนึ่ง ที่ไม่ใช่บุคคลธรรมดา และให้มีสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมาย เรียกว่า นิติบุคคล. (ป. ปุคฺคล; ส. ปุทฺคล).”

ต่อมา พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ปรับแก้คำนิยามเหลือเพียง -

“บุคคล, บุคคล- : (คำนาม) คน (เฉพาะตัว); (คำที่ใช้ในกฎหมาย) บุคคลธรรมดาและนิติบุคคล. (ป. ปุคฺคล; ส. ปุทฺคล).”

อาหุเนยฺย + ปุคฺคล = อาหุเนยฺยปุคฺคล แปลว่า “บุคคลผู้ควรแก่การมอบให้” “บุคคลผู้ควรแก่การบูชา” “บุคคลผู้ควรแก่การเซ่นไหว้”

“อาหุเนยฺยปุคฺคล” ใช้ในภาษาไทยเป็น “อาหุไนยบุคคล” (อา-หุ-ไน-ยะ-บุก-คน)

คำว่า “อาหุไนยบุคคล” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 

ขยายความ :

ในพระไตรปิฎกมีคาถาแสดงคุณของบิดามารดาบทหนึ่งว่า -

..............

พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร

ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร  

อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ

ปชาย อนุกมฺปกา  ฯ

มารดาบิดาทั้งหลายชื่อว่าเป็นพรหม 

เป็นบุรพาจารย์

และเป็นอาหุไนยบุคคลของบุตรทั้งหลาย

เป็นผู้เอ็นดูประชาคือบุตร

ที่มา: พรหมสูตร ติกนิบาตร อังคุตรนิกาย

พระไตรปิฎกเล่ม 20 ข้อ 470

..............

มีคำอธิบายว่า -

..............

อาหุเนยฺยา  จ  ปุตฺตานนฺติ  ปุตฺตานํ  อาหุนปาหุนอภิสงฺขตอนฺนปานาทีสุ  อรหนฺติ  อนุจฺฉวิกา  ตํ  ปฏิคฺคเหตุํ  ฯ  ตสฺมา  อาหุเนยฺยา  จ  ปุตฺตานนฺติ  วุตฺตา  ฯ

คำว่า อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ หมายความว่า ย่อมควรได้รับข้าวน้ำเป็นต้นที่บุตรจัดมาเพื่อบูชา เพื่อต้อนรับ คือเป็นผู้เหมาะสมเพื่อจะรับข้าวและน้ำเป็นต้นนั้น เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ (และเป็นอาหุไนยบุคคลของบุตรทั้งหลาย) ดังนี้

ที่มา: มโนรถปูรณี ภาค 2 หน้า 158

..............

คำว่า “เป็นอาหุไนยบุคคลของบุตรทั้งหลาย” นี้ มีผู้นิยมนำมาพูดกันว่า “บิดามารดาเป็นพระอรหันต์” ทั้งนี้เพราะคำว่า “อาหุเนยฺย” เป็นคำแสดงคุณสมบัติข้อหนึ่งของพระอรหันต์ ดังปรากฏอยู่ในบท “สังฆคุณ” ที่ขึ้นต้นว่า “สุปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ”

เมื่อพูดว่า “บิดามารดาเป็นพระอรหันต์” ก็มักจะมีผู้แย้งว่า ไม่ถูกต้อง เพราะบิดามารดาเป็นฆราวาส ยังมีกิเลสอยู่ จะเป็นพระอรหันต์ได้อย่างไร

อันที่จริง ผู้พูดว่า “บิดามารดาเป็นพระอรหันต์” นั้น มิได้มีเจนาจะบอกว่าบิดามารดาสิ้นกิเลสแล้วเหมือนพระอรหันต์ เพียงแต่จะบอกว่าบิดามารดาเป็นผู้ควรแก่การบูชาเซ่นสรวงเช่นเดียวกับพระอรหันต์ และเป็นเช่นนั้นเฉพาะกับบุตรทั้งหลายเท่านั้น ไม่ใช่เป็นกับคนทั่วไปที่ไม่ใช่บุตร เพราะมีคำว่า “ปุตฺตานํ” กำกับอยู่ชัดแจ้ง ผู้แย้งจึงควรเข้าใจเจตนาของคำพูดว่า “บิดามารดาเป็นพระอรหันต์”

..............

ดูก่อนภราดา!

: หลายคนกว่าจะยอมรับว่าพ่อแม่มีคุณ

: ก็ต่อเมื่อไม่มีพ่อแม่จะให้ตอบแทนคุณเสียแล้ว

ทองย้อย แสงสินชัย

#บาลีวันละคำ (3,712)

นิรินธนพินาศ

รูปคำประหลาด แต่ความหมายล้ำเลิศ

ถ้าไม่ได้เรียนรู้คำบาลี คงมีคนอ่านว่า นิ-ริน-ทน-พิ-นาด

คำนี้ไม่ได้อ่านแบบนั้น 

แต่อ่านว่า นิ-ริน-ทะ-นะ-พิ-นาด

แยกศัพท์เป็น นิรินธน + พินาศ

(๑) “นิรินธน” 

เขียนแบบบาลีเป็น “นิรินฺธน” (-รินฺ- มีจุดใต้ นฺ) อ่านว่า นิ-ริน-ทะ-นะ รากศัพท์มาจาก นิร + อินฺธน 

(ก) “นิร” อ่านว่า นิ-ระ ตามที่ตาเห็นก็เป็น “นิร” แต่หลักภาษาบอกว่า คำนี้เดิมเป็น “นิ” เป็นศัพท์จำพวก “อุปสรรค” แปลว่า เข้า, ลง, ไม่มี, ออก เมื่อนำหน้าคำที่ขึ้นต้นด้วยสระ มักลง ร อาคมแทรกระหว่างคำที่มาเชื่อมกัน เช่น -

นิ + ร + อนฺตราย = นิรนฺตราย แปลว่า ไม่มีอันตราย

นิ + ร + อปราธ = นิรปราธ แปลว่า ไม่มีความผิด 

อักษรจำพวกที่เรียกว่า “อาคม” นี้ยังมีอีกหลายตัว เหตุผลสำคัญที่ต้องลงอาคมก็เพื่อให้เกิดความสละสลวยหรือคล่องปากเมื่อออกเสียง

ในสันสกฤต อุปสรรคตัวนี้เป็น “นิร”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า -

(สะกดตามต้นฉบับ)

“นิรฺ : (นิบาต) นิบาตและอุปสรรคบอกอสังศยะหรือความเชื่อแน่; ความประติเษธ; ความปราศจาก; a particle and prefix implying certainty or assurance; negation or privation; – (กริยาวิเศษณ์ หรือ บุรพบท) ภายนอก, นอก, ออก, ปราศจากหรือไม่มี, พลัน; outside, out, without, forth.”

(ข) “อินฺธน” อ่านว่า อิน-ทะ-นะ รากศัพท์มาจาก -

(1) เอธฺ (ธาตุ = เจริญ) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แผลง เอ ที่ เอธฺ เป็น อิ (เอธ > อิธ), ลงนิคหิตอาคมต้นธาตุ แล้วแปลงนิคหิตเป็น นฺ (อิธ > อึธ > อินฺธ)

: เอธฺ + ยุ > อน = เอธน > อิธน > อึธน > อินฺธน แปลตามศัพท์ว่า “วัตถุที่ยังไฟให้เจริญคือให้ลุกไหม้ขึ้น”

(2) อินฺธฺ (ธาตุ = สว่าง) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: อินฺธฺ + ยุ > อน = อินฺธน แปลตามศัพท์ว่า “วัตถุเป็นเครื่องสว่างแห่งไฟ”

“อินฺธน” หมายถึง ฟืนหรือไม้สำหรับติดไฟ, เชื้อเพลิง (firewood, fuel)

“อินฺธน” ในภาษาไทยใช้เป็น “อินธน์” (อ่านว่า อิน) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า - 

“อินธน์ : (คำนาม) การจุดไฟ; เชื้อไฟ, ไม้สําหรับติดไฟ, มักใช้เป็นส่วนท้ายของสมาส เช่น นิรินธน์ ว่า ไม่มีเชื้อไฟ. (ป., ส.).”

: นิร (นิ + ร) + อินฺธน = นิรินฺธน (นิ-ริน-ทะ-นะ) แปลว่า “ไม่มีเชื้อ” (without fuel)

“นิรินฺธน” ในภาษาไทยใช้เป็น “นิรินธน์” (อ่านว่า นิ-ริน) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า - 

“นิรินธน์ : (คำแบบ) (คำวิเศษณ์) ไม่มีเชื้อ (ใช้แก่ไฟ). (ป.).”

หมายเหตุ: “คำแบบ” หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป

(๒) “พินาศ”

บาลีเป็น “วินาส” อ่านว่า วิ-นา-สะ รากศัพท์มาจาก วิ (คำอุปสรรค = พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + นสฺ (ธาตุ = พินาศ, หายไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ อะ ที่ น-(สฺ) เป็น อา (นสฺ > นาสฺ)

: วิ + นสฺ = วินส + ณ = วิสนณ > วินส > วินาส (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ความหายไป” หมายถึง ความพินาศ, ความล่มจม, ความสูญหาย (destruction, ruin, loss)

“วินาส” ใช้ในภาษาไทยตามรูปสันสกฤตเป็น “วินาศ” (วิ-นาด) และแผลง ว เป็น พ ตามหลักนิยม จึงเป็น “พินาศ”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -

“พินาศ : (คำนาม) ความเสียหายสิ้นเชิง, ความเสียหายย่อยยับ. (คำกริยา) เสียหายสิ้นเชิง, เสียหายย่อยยับ. (ป. วินาส; ส. วินาศ).” 

นิรินฺธน + วินาส = นิรินฺธนวินาส (นิ-ริน-ทะ-นะ-วิ-นา-สะ) แปลว่า “ความหายไปเพียงดังว่าไฟที่สิ้นเชื้อ”

“นิรินฺธนวินาส” ใช้ในภาษาไทยเป็น “นิรินธนพินาศ” (นิ-ริน-ทะ-นะ-พิ-นาด) 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -

“นิรินธนพินาศ : (คำนาม) ความหมดสิ้นอย่างไฟขาดเชื้อ คือ ไม่ลุกลามได้อีก (มักใช้เปรียบถึงความดับกิเลสของพระอรหันต์).”

ขยายความ :

กิเลสของปุถุชน อาจมีเวลาลดลงหรือหายไปได้ชั่วพักหนึ่ง แล้วก็กลับเกิดขึ้นได้อีก เหมือนไฟที่ยังมีเชื้ออยู่ แม้ดับไป แต่เมื่อเชื้อยังมีอยู่ เมื่อจุดไฟเข้าก็สามารถลุกติดเป็นไฟได้อีกเสมอ

ต่างจากพระอรหันต์ กิเลสของพระอรหันต์ถูกกำจัดให้หมดสิ้นเหมือนไฟที่สิ้นเชื้อ คือไม่มีอะไรทำให้ไฟดับ แต่ดับเพราะหมดเชื้อ ดับแบบนี้ทำอย่างไรก็ติดเป็นไฟขึ้นอีกไม่ได้ เพราะเชื้อที่จะติดไฟหรือทำให้ไฟติดหมดสิ้นไปแล้ว เชื้อใหม่ก็ไม่มีเติม เป็นการดับสนิทดังคำว่า “นิรินธนพินาศ” นั่นแล

..............

ดูก่อนภราดา!

อยู่กับกิเลสเหมือนกัน แต่คนคิดไม่เหมือนกัน

คนเขลา: ไม่เป็นกับมัน ก็อยู่กับมันไม่ได้

คนฉลาด: เมื่อจำเป็นก็อยู่กับมัน แต่ไม่จำเป็นต้องเป็นกับมัน