PRACHANIYOM

Sompob Sanguanpanich

ธรรมเป็นเหตุให้วิจิกิจฉาเบาบางลง

...

วิธีบรรเทาวิจิกิจฉาด้วยการปรับความคิดให้ตรงต่อความเป็นจริงของสภาพธรรม นอกจากจะมีตามนัยของพระบาฬีแล้ว ยังมีวิธีการบรรเทา ตามที่พระอรรถกถาจารย์แนะนำไว้ให้อีก ๖ ประการด้วยกันคือ

๑) พหุสุตตา ความเป็นพหุสุต

วิจิกิจฉา ไม่มีโอกาสที่จะทำให้จิตของผู้เป็นพหุสุตไขว้เขว ลังเลสงสัยได้เลย เพราะความรู้ความเข้าใจในสภาวธรรม

๒) ปริปุจฉกตา ใคร่ครวญสอบถามถึงพระรัตนตรัยให้มาก

ความจริง ความเป็นพหุสุตะและความเป็นผู้เชี่ยวชาญพระวินัย ถึงจะบรรเทาวิจิกิจฉาบางประการได้ แต่กระนั้น เหตุให้เกิดความลังเลชนิดอื่นๆ นั้นก็มีความไม่มั่นใจในพระรัตนตรัยเป็นมูล ดังนั้น จึงควรศึกษาเรื่องราวของพระรัตนตรัยให้มากขึ้น

๓) วินเย ปกตัญญุตา เชี่ยวชาญในพระวินัย

ความสงสัยนอกจากจะเกิดในพระรัตนตรัยแล้ว บางครั้งยังเกิดขึ้นปรารภสิกขาบทพระบัญญัติ ดังปรากฏในพระบาฬีดังกล่าวมานั้น ความเชี่ยวชาญในสิกขาบทบัญญัติ จึงช่วยได้มาก

๔) อธิโมกขพหุลตา มากด้วยความเลื่อมใส

แน่นอนว่า เมื่อเลื่อมใสในสิ่งใด ย่อมไม่ลังเลสงสัยในสิ่งนั้น ดังนั้น เมื่อปลูกความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยอย่างลึกซึ้งให้เกิดขึ้นได้อย่างมากแล้ว วิจิกิจฉา ย่อมไม่มีโอกาสได้เกิดขึ้น

๕) กัลยาณมิตตตา มีกัลยาณมิตร

การคบมิตรที่มากด้วยศรัทธาในพระรัตนตรัย ในพระคัมภีร์ยกพระวักกลิเถระ เป็นบุคคลตัวอย่างให้เป็นกรณีศึกษา

๖) สัปปายกถา การสนทนาที่ดี

สนทนาเรื่องที่ชวนให้เกิดศรัทธา

...

เนืัอความเกี่ยวกับนิวรณ์ เหตุเกิด และวิธีการบรรเทาทั้งหมดนี้ มีอยู่ในพระไตรปิฎก และอรรถาธิบาย ตามคัมภีร์อรรถกถาและฏีกา นีวรณปหานวรรค เอกนิบาต อังคุตรนิกาย 

ดังที่เรานำมาเล่า มาถ่ายทอดให้เพื่อนได้รับฟัง จบลงด้วยประการฉะนี้

-----------------

ขออนุโมทนา 

สมภพ สงวนพานิช

๖/๖/๖๖ 

ทองย้อย แสงสินชัย 

#บาลีวันละคำ (3,889)

วิจิกิจฉา

น่าจะคุ้นๆ ตาอยู่บ้าง

อ่านว่า วิ-จิ-กิด-ฉา

“วิจิกิจฉา” เขียนแบบบาลีเป็น “วิจิกิจฺฉา” (มีจุดใต้ จฺ ที่ -กิจฺ-) อ่านว่า วิ-จิ-กิด-ฉา รากศัพท์มาจาก -

(1) วิ (คำอุปสรรค ใช้แทน “วิคต” = จากไป, ออกไป) + จิกิจฺฉา (ความคิดพิจารณา)

: วิ + จิกิจฺฉา = วิจิกิจฺฉา” แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมชาติเป็นเหตุจากไปแห่งความคิดพิจารณาคือการปฏิบัติการของญาณ” (สิ่งนั้นเคยมีความคิดพิจารณาอยู่ด้วย แต่บัดนี้ความคิดพิจารณาได้ออกไปจากสิ่งนั้นเสียแล้ว สิ่งที่เหลืออยู่นั้นจึงปราศจากความคิดพิจารณา คือเห็นอะไร ได้ยินอะไร มีอะไรมาสัมผัส ก็คิดไม่ออกบอกไม่ได้ว่าอะไรเป็นอะไร)

(2) วิ (คำอุปสรรค = วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + กิตฺ (ธาตุ = ลำบาก) + ฉ ปัจจัย, ซ้อน กิ ที่หน้าธาตุเป็น กิกิ-, แปลง กฺ ตัวหน้าเป็น จฺ, ลบ ตฺ, ซ้อน จฺ ระหว่างธาตุกับปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: วิ + กิตฺ = วิกิตฺ > วิกิกิตฺ > วิจิกิตฺ > วิจิกิ + จฺ + ฉ = วิจิกิจฺฉ + อา = วิจิกิจฺฉา แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมชาติเป็นเหตุลำบากแห่งผู้คิดค้นสภาวะ” (เมื่อคิดค้นหาสภาวะคือความเป็นจริง มีสิ่งนั้นเกิดขึ้นในความคิด ผู้คิดค้นจึงลำบาก เพราะสิ่งนั้นทำให้ไม่เห็นความเป็นจริง)

“วิจิกิจฺฉา” หมายถึง ความสงสัย, ความสนเท่ห์, ความไม่แน่นอน (doubt, perplexity, uncertainty) 

บาลี “วิจิกิจฺฉา” ใช้ในภาษาไทยเป็น “วิจิกิจฉา” (ไม่มีจุดใต้ จ ที่ -กิจ-)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า - 

“วิจิกิจฉา : (คำนาม) ความสงสัย, ความเคลือบแคลง, ความลังเล, ความไม่แน่ใจ. (ป.; ส. วิจิกิตฺสา).”

พจนานุกรมฯ บอกว่า บาลี “วิจิกิจฺฉา” สันสกฤตเป็น “วิจิกิตฺสา”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ -

(สะกดตามต้นฉบับ)

“วิจิกิตฺสา : (คำนาม) ศงกา; อสุทธะ, ความผิดหรือพลาดพลั้ง; doubt; error, mistake.”

ขยายความ :

พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ไทย-อังกฤษ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต แปล “วิจิกิจฉา” เป็นอังกฤษดังนี้ -

Vicikicchā : doubt; perplexity; scepsis; scepticism; indecision; uncertainty.

.............

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ไขความคำว่า “วิจิกิจฉา” ไว้ดังนี้ -

วิจิกิจฉา : ความลังเลไม่ตกลงได้, ความไม่แน่ใจ, ความสงสัย, ความเคลือบแคลงในกุศลธรรมทั้งหลาย, ความลังเลเป็นเหตุให้ไม่แน่ใจในปฏิปทาเครื่องดำเนินของตน (ข้อ 5 ในนิวรณ์ 5, ข้อ 5 ในสังโยชน์ 10 ตามนัยพระอภิธรรม, ข้อ 4 ในอนุสัย 7)

.............

“วิจิกิจฉา” เป็น 1 ในกิเลส 3 ตัวที่พระอริยบุคคลชั้นต้นคือพระโสดาบันจะต้องละได้เด็ดขาด คือ -

(1) สักกายทิฏฐิ “ความเห็นว่าเป็นตัวของตน” = เห็นว่ามีตัวตนที่จะอยู่เสพสุขถาวรในภพภูมินั้นๆ แม้แต่ในพระนิพพาน

(2) วิจิกิจฉา “ความลังเลสงสัย” = สงสัยในกรรมดีกรรมชั่ว, ไม่แน่ใจในหนทางปฏิบัติว่าอะไรถูกอะไรผิด

(3) สีลัพพตปรามาส “ความถือมั่นศีลพรต” = ถือความขลังความศักดิ์สิทธิ์ในลักษณะต่างๆ รวมทั้งถือว่าเพียงรักษาศีลปฏิบัติกิจวัตรก็อาจบรรลุธรรมได้

..............

ดูก่อนภราดา!

: สงสัยไว้ก่อนที่จะเลื่อมใส

: ดีกว่าเลื่อมใสแล้วจึงมานึกสงสัย