มองฉายาพระ (๒)
มองฉายาพระ (๒)
-----------------------------
เห็นอนาคตพระพุทธศาสนา
...................................
เรามีความรู้เรื่อง “ฉายาพระ” กันมากน้อยแค่ไหน?
จับหลักไว้เลยว่า พระทุกรูปต้องมีฉายา “ฉายาพระ” คืออะไร พูดไว้แล้วในตอนก่อน
ฉายาพระเริ่มต้นตรงที่-ผู้ที่จะบวชเข้าไปขอบวชในท่ามกลางที่ประชุมสงฆ์
ตรงนี้ควรมีความรู้เป็นพื้นฐานว่า การบวชมี ๒ ขั้นตอน คือ บวชเป็นสามเณรตอนหนึ่ง เรียกเป็นคำวิชาการว่า “บรรพชา” บวชเป็นภิกษุอีกตอนหนึ่ง เรียกเป็นคำวิชาการว่า “อุปสมบท”
เมื่อมีงานบวช อย่าคิดแต่เพียงกินเลี้ยง แห่นาค นางรำ เวียนโบสถ์ ฯลฯ นั่นเป็นส่วนประเพณี อยากทำ มีกำลังพอจะทำได้ ก็เชิญทำ
แต่คำเก่าก็มีพูดกันว่า-โกนหัวเข้าโบสถ์ พิธีบวชเริ่มตรงนั้น
รู้ต่อไปอีกด้วยว่า บวชเณร บวชที่ไหนก็ได้ มีพระให้ศีลรูปเดียวก็บวชได้
แต่บวชพระต้องบวชในโบสถ์ ท่ามกลางที่ประชุมสงฆ์ พระภิกษุที่ร่วมประชุมอย่างน้อย ๑๐ รูป ภาษาไทยคำเก่าเรียกว่า “พระนั่งอันดับ”
สมัยก่อน คือเมื่อ ๖๐ ปีที่แล้วขึ้นไป ในพื้นที่อำเภอปากท่อ จังหวัดราชบุรี จำนวนมาตรฐานของพระนั่งอันดับคือ ๒๕ รูป
เหตุผล ถ้าพระที่มานั่งอันดับเป็นปาราชิกไปครึ่งหนึ่ง พระที่เหลือก็ยังครบองค์สงฆ์ ทำสังฆกรรมอุปสมบทให้สำเร็จได้
นี่คือวิธีคิดของคนเก่า
ไม่มีใครเคยบอก งงละสิ ต้องอย่างนี้ด้วยเหรอ
ปกติ บวชเณร-บวชพระทำติดต่อกันไปในพิธีเดียวกัน คือบวชให้สำเร็จเป็นสามเณรก่อน แล้วสามเณรเข้าไปขอบวชพระต่อไป
กรณีที่เป็นสามเณรอยู่แล้วก็ตัดตอนพิธีบวชเณรออกไป เริ่มด้วยการเข้าไปขอบวชพระท่ามกลางที่ประชุมสงฆ์ได้เลย มีคำเรียกรู้กันง่ายๆ ว่า “ญัตติเป็นพระ” หรือพูดสั้นๆ ว่า “ญัตติ” ก็เป็นอันรู้กัน
....................
เมื่อบวชพระต้องทำในโบสถ์ ก็เลยมีแง่คิดที่ขอแทรกไว้ตรงนี้
พูดตามหลักวิชา อุโบสถหรือโบสถ์เป็นที่ประชุมสงฆ์ทำสังฆกรรม
คำว่า “สังฆกรรม” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.๒๕๕๔ บอกความหมายไว้ว่า -
.........................................................
สังฆกรรม : (คำนาม) กิจที่พระสงฆ์ตั้งแต่ ๔ รูปขึ้นไปรวมกันทําภายในสีมา เช่น การทำอุโบสถ การสวดพระปาติโมกข์. (ส. สํฆ + กรฺมนฺ; ป. สงฺฆกมฺม).
.........................................................
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต บอกไว้ว่า -
.........................................................
สังฆกรรม : งานของสงฆ์, กรรมที่สงฆ์พึงทำ, กิจที่พึงทำโดยที่ประชุมสงฆ์ มี ๔ คือ
๑. อปโลกนกรรม กรรมที่ทำเพียงด้วยบอกกันในที่ประชุมสงฆ์ ไม่ต้องตั้งญัตติและไม่ต้องสวดอนุสาวนา เช่นแจ้งการลงพรหมทัณฑ์แก่ภิกษุ
๒. ญัตติกรรม กรรมที่ทำเพียงตั้งญัตติไม่ต้องสวดอนุสาวนา เช่น อุโบสถและปวารณา
๓. ญัตติทุติยกรรม กรรมที่ทำด้วยตั้งญัตติแล้วสวดอนุสาวนาหนหนึ่ง เช่น สมมติสีมา ให้ผ้ากฐิน
๔. ญัตติจตุตถกรรม กรรมที่ทำด้วยการตั้งญัตติแล้วสวดอนุสาวนา ๓ หน เช่น อุปสมบท ให้ปริวาส ให้มานัต
.........................................................
คำจำกัดความของพจนานุกรมฯ ที่ว่า “ทำภายในสีมา” พึงทราบว่า ยกเว้นอปโลกนกรรมอย่างเดียว สังฆกรรมนอกนั้นต้องทำในโบสถ์เท่านั้น ทำนอกโบสถ์ไม่ได้
....................
ขออนุญาตแวะไปที่ “อปโลกนกรรม” นิดหนึ่ง เพื่อเป็นความรู้
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ขยายความคำว่า “อปโลกนกรรม” ไว้ดังนี้ -
.........................................................
อปโลกนกรรม : กรรมคือการบอกเล่า, กรรมอันทำด้วยการบอกกันในที่ประชุมสงฆ์ ไม่ต้องตั้งญัตติ คือคำเผดียง ไม่ต้องสวดอนุสาวนา คือประกาศความปรึกษาและตกลงของสงฆ์ เช่นประกาศลงพรหมทัณฑ์ นาสนะสามเณรผู้กล่าวตู่พระพุทธเจ้า อปโลกน์แจกอาหารในโรงฉัน เป็นต้น.
.........................................................
“ญัตติ” คือแจ้งให้ทราบเป็นเบื้องต้นว่า มีเรื่องอะไรที่จะเสนอต่อที่ประชุม
“อนุสาวนา” คือถามความเห็น คือขอมติต่อที่ประชุม เห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วยในเรื่องที่เสนอ ก็ลงมติกันในที่ประชุม
รูปแบบการลงมติ คือ -
เห็นด้วย < นิ่ง
ไม่เห็นด้วย < พูดออกมา
อปโลกนกรรมไม่มีญัตติคือแจ้งเรื่อง ไม่มีอนุสาวนาคือขอมติ มีแต่ “แจ้งเพื่อทราบ” (ด้วยการกล่าวคำอปโลกน์) และ “รับทราบ” (ด้วยการเปล่งวาจา “สาธุ) นับว่าเป็นสังฆกรรมแบบง่ายๆ ดังนั้น ท่านจึงไม่กำหนดว่าจะต้องทำในเขตสีมา-คือในโบสถ์
อปโลกนกรรมทำที่ไหนก็ได้ กำหนดเพียงว่าต้องมีภิกษุอย่างน้อย ๔ รูป
สรุปว่า “อปโลกน์” หมายถึงการที่สงฆ์ประกาศมติหรือข้อตกลงเรื่องใดเรื่องหนึ่งให้สงฆ์ด้วยกันรับทราบ
....................
ในการทำบุญวันพระตามวัดทั่วไป มีการถวายภัตตาหารให้เป็นของสงฆ์ เรียกรู้กันว่า “ถวายสังฆทาน” เมื่อกล่าวคำถวายแล้ว ภิกษุรูปหนึ่งจะกล่าวคำที่เรียกกันว่า “อปโลกน์” คือการประกาศว่าสงฆ์จะทำอย่างไรกับของที่มีผู้ถวายเป็นของสงฆ์
นั่นคืออปโลกนกรรม
บางท่านเข้าใจว่า ถวายสังฆทาน ถ้าไม่อปโลกน์ก็ไม่เป็นสังฆทาน
โปรดทราบนะครับว่าเป็นความเข้าใจผิด
ขอให้ศึกษาคำอปโลกน์แจกอาหาร หรืออปโลกน์หลังถวายสังฆทานวันพระ ข้อความมีดังนี้ -
.........................................................
(ตั้งนะโมสามจบ)
อะยัง ปะฐะมะภาโค เถรัสสะ ปาปุณาติ, อะวะเสสา ภาคา อัมหากัง ปาปุณันติ.
ทุติยัมปิ ... ฯลฯ ... อัมหากัง ปาปุณันติ.
ตะติยัมปิ ... ฯลฯ ... อัมหากัง ปาปุณันติ.
.........................................................
ความหมายในคำอปโลกน์นั้นมีอยู่ว่า - สิ่งของส่วนแรกนี้ยกให้แก่พระเถระ (คือพระภิกษุที่เป็นประธานอยู่ในที่ประชุมนั้น) ส่วนที่เหลือตกเป็นของพวกเราคือพระสงฆ์สามเณรทั้งหลาย
.........................................................
จะเห็นได้ว่า ใจความในคำอปโลกน์ก็เป็นแต่เพียงสงฆ์ตกลงกันว่าจะแจกของกันอย่างไรเท่านั้น
สิ่งของ (ทั้งของฉันและของใช้) เมื่อผู้ถวายตั้งเจตนาถวายให้เป็นของสงฆ์และได้มอบถวายไปเสร็จแล้ว ก็เป็น “สังฆทาน” ไปเรียบร้อยแล้ว ไม่ใช่ว่าสงฆ์จะต้องทำอปโลกนกรรม (อปโลกน์) เสียก่อนจึงจะสำเร็จเป็นสังฆทาน
บางท่านไปทำบุญวันพระที่วัด ถ้าวัดไหนไม่อปโลกน์ ก็จะไม่กินข้าววัดนั้น อ้างว่ากินของสงฆ์เป็นบาป เนื่องจากสงฆ์ยังไม่ได้อนุญาตด้วยการอปโลกน์ นี่คือเข้าใจผิดไปว่า อปโลกน์คือการอนุญาตให้ญาติโยมกินข้าววัดได้
เพราะเข้าใจคลาดเคลื่อนไปว่า ต้องอปโลกน์เสียก่อนญาติโยมชาวบ้านจึงจะสามารถรับประทานอาหารหลังจากพระสงฆ์ฉันแล้วได้ บางวัดจึงเพิ่มข้อความในคำอปโลกน์ที่เป็นภาษาไทยเข้าไปอีก เช่นว่า .... เมื่อพระสงฆ์ฉันแล้ว อาหารเหล่านี้ขอให้ตกเป็นของญาติโยมอุบาสกอุบาสิการับประทานกันต่อไป .... อะไรทำนองนี้
ความจริงแล้ว อาหารที่เหลือจากพระสงฆ์ฉัน ไม่ว่าจะเป็นของที่ตักฉันแล้วหรือไม่ได้ตักฉันเลยก็ตาม (เว้นไว้แต่ส่วนที่เก็บกันเอาไว้ฉันมื้อเพล) เป็นของที่เรียกว่า “เป็นเดน” โดยหลักพระวินัยแล้วพระสงฆ์จำต้องสละสิทธิ์ คือต้องทิ้งไป
เพราะฉะนั้น ไม่ว่าพระจะอปโลกน์หรือไม่อปโลกน์ ญาติโยมชาวบ้านก็สามารถรับประทานได้อยู่แล้ว มิใช่ว่าต้องอปโลกน์เสียก่อนจึงจะรับประทานได้
ศึกษาดูคำอปโลกน์ที่เป็นภาษาบาลีก็จะเห็นได้แล้วว่า เป็นคำที่สงฆ์ท่านแจกของกัน ไม่เกี่ยวกับเรื่องอนุญาตให้ญาติโยมรับประทานได้แต่ประการใดเลย
อปโลกน์จึงไม่ใช่พิธีกรรมเพื่อทำให้ของที่ถวายสงฆ์แล้วสำเร็จเป็นสังฆทาน หรือคำอนุญาตให้ญาติโยมชาวบ้านสามารถรับประทานอาหารที่ถวายเป็นของสงฆ์แล้วได้ ดังที่บางคนเข้าใจ
....................
นี่เป็นเรื่องแทรกหรือเรื่องแวะข้างทางนะครับ
เรื่องจริงๆ คือเรื่องฉายาพระ ประเด็นที่กำลังพูดคือการบวชพระซึ่งต้องทำในโบสถ์ ผมกำลังชี้ให้เห็นว่าโบสถ์เป็นสถานที่สำคัญเพราะเป็นที่ทำสังฆกรรม สังฆกรรมคืออะไร แล้วเลยแวะไปที่อปโลกนกรรมอันเป็นหนึ่งในสังฆกรรม
โบสถ์สำคัญอย่างไร ตอนหน้าค่อยว่ากันต่อครับ
----------------
พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย
๑๓ สิงหาคม ๒๕๖๖
๑๗:๐๘
[full-post]