พุทธคุณ ๙ ว่าด้วยบท "อนุตตโร"
ทองย้อย แสงสินชัย
#บาลีวันละคำ (3,765) (ชุดพุทธคุณ 9)
อนุตตโร
..............
ผู้นับถือพระพุทธศาสนาย่อมสวดสาธยายคุณแห่งพระรัตนตรัย คือ พระพุทธคุณ พระธรรมคุณ และพระสังฆคุณ กันอยู่เสมอ
คำบาลีแสดงพระพุทธคุณว่าดังนี้ -
..............
อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ
วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู
อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ
สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควาติ.
ที่มา: วินัยปิฎก มหาวิภังค์ ภาค 1 พระไตรปิฎกเล่ม 1 ข้อ 1
..............
พระพุทธคุณ 9 ท่านนับบทว่า “อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ” เป็นบทที่ 6
บาลีวันละคำขอแยกเป็น “อนุตฺตโร” คำหนึ่ง “ปุริสทมฺมสารถิ” อีกคำหนึ่ง
คำว่า “อนุตฺตโร” ถ้าเขียนแบบคำอ่านต้องเขียนเป็น “อะนุตตะโร” ในที่นี้เขียนแบบคำไทยไม่ตัดตัวสะกดเป็น “อนุตตโร” อ่านว่า อะ-นุด-ตะ-โร
“อนุตตโร” รูปคำเดิมเป็น “อนุตฺตร” อ่านว่า อะ-นุด-ตะ-ระ รากศัพท์มาจาก น + อุตฺตร
(๑) “น”
บาลีอ่านว่า นะ เป็นศัพท์จำพวกนิบาต แปลว่า ไม่, ไม่ใช่ (no, not)
“น” เมื่อไปประสมกับคำอื่น มีกฎดังนี้ -
(1) ถ้าคำหลังขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ ให้แปลง น เป็น อ (อะ)
(2) ถ้าคำหลังขึ้นต้นด้วยสระ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ให้แปลง น เป็น อน (อะ-นะ)
ในที่นี้ “อุตฺตร” ขึ้นต้นด้วยสระ (คือ อุ-) จึงแปลง น เป็น อน
(๒) “อุตฺตร”
อ่านว่า อุด-ตะ-ระ รากศัพท์มาจาก อุ (คำอุปสรรค = ขึ้น, นอก) + ตรฺ (ธาตุ = ข้าม) + อ (อะ) ปัจจัย, ซ้อน ตฺ ระหว่างอุปสรรคกับธาตุ
: อุ + ตฺ + ตรฺ = อุตฺตรฺ + อ = อุตฺตร แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเครื่องข้ามขึ้นไป”
“อุตฺตร” ใช้เป็นคุณศัพท์ มีความหมายดังนี้ -
(1) สูงกว่า, ดีกว่า, ยอดกว่า, เหนือกว่า (higher, high, superior, upper)
(2) ทางทิศเหนือ (northern)
(3) ภายหลัง, หลังจาก, ถัดออกไป (subsequent, following, second)
(4) เกินกว่า, เหนือไปกว่า (over, beyond)
น > อน + อุตฺตร = อนุตฺตร แปลตามศัพท์ว่า “ไม่มีอะไรเหนือกว่า” (nothing higher) หมายถึง ยอดเยี่ยม, หาที่เปรียบมิได้, ไม่มีสอง, ไม่มีอะไรเกินกว่า, วิเศษ, เลิศ (without a superior, incomparable, second to none, unsurpassed, excellent, preeminent)
บาลี “อนุตฺตร” ในภาษาไทยตัดตัวสะกดออกตัวหนึ่ง ใช้เป็น “อนุตร” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -
“อนุตร- : (คำวิเศษณ์) ไม่มีสิ่งใดสูงกว่า, ดีเลิศ, ยิ่ง, วิเศษ เช่น อนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ. (ป., ส. อนุตฺตร).”
ในที่นี้ “อนุตฺตร” เป็นคำขยาย ( = วิเสสนะ) ของ “สตฺถา” (พระศาสดา, ครู) คำขยายหรือวิเสสนะต้องมีลิงค์ วจนะ วิภัตติ เหมือนคำนามที่ตนขยาย
“สตฺถา” เป็นคำนาม แจกด้วยวิภัตตินามที่หนึ่ง (ปฐมาวิภัตติ) เอกวจนะ ปุงลิงค์
“อนุตฺตร” แจกด้วยวิภัตตินามที่หนึ่ง (ปฐมาวิภัตติ) เอกวจนะ ปุงลิงค์ เปลี่ยนรูปเป็น “อนุตฺตโร” (อะ-นุด-ตะ-โร) เขียนแบบไทยเป็น “อนุตตโร” (ไม่มีจุดใต้ ต ตัวหน้า)
ขยายความ :
คัมภีร์วิสุทธิมรรค ภาค 1 หน้า 265 (ฉอนุสสตินิทเทส) แสดงเหตุที่ได้พระคุณนามว่า “อนุตตโร” ไว้ ดังนี้ -
..............
อตฺตนา ปน คุเณหิ วิสิฏฺฐตรสฺส กสฺสจิ อภาวโต นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตโรติ อนุตฺตโร ฯ
ก็แลบุคคลผู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นหามีไม่ เพราะไม่มีใครสักคนที่วิเศษกว่าพระองค์โดยคุณทั้งหลาย เหตุนั้น จึงทรงพระนามว่า อนุตฺตโร
ตถาเหส สีลคุเณนาปิ สพฺพํ โลกมภิภวติ สมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนคุเณนาปิ
จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นย่อมทรงครอบงำเสียซึ่งโลกทั้งปวงทั้งด้วยสีลคุณ ด้วยสมาธิคุณ ปัญญาคุณ วิมุตติคุณ และวิมุตติญาณทัสสนคุณ
อสโม พระองค์เป็นผู้ไม่มีผู้เสมอ
อสมสโม ทรงเสมอกับท่านที่ไม่มีผู้เสมอ
อปฺปฏิโม ไม่มีผู้เปรียบ
อปฺปฏิภาโค ไม่มีผู้คล้าย
อปฺปฏิปุคฺคโล ไม่มีผู้ทัดเทียม
สีลคุเณนาปิ ฯเปฯ วิมุตฺติญาณทสฺสนคุเณนาปิ ฯ
ทั้งด้วยสีลคุณ ฯลฯ วิมุตติคุณ และวิมุตติญาณทัสสนคุณ
ยถาห ดังที่ตรัสไว้ว่า -
น โข ปนาหํ ภิกฺขเว สมนุปสฺสามิ สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก ฯเปฯ สเทวมนุสฺสาย ปชาย อตฺตนา สีลสมฺปนฺนตรนฺติ ฯ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในโลกนี้กับทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ฯลฯ ในหมู่ประชาทั้งที่เป็นเทวดาและมนุษย์ เราไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลยิ่งกว่าตถาคตเลย ดังนี้เป็นต้น
..............
ดูก่อนภราดา!
: จงอยู่เหนือหัวใจคน
: อย่าอยู่เหนือหัวคน
[full-post]