แนะนำพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ (๗)

แนะนำพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ (๗)

--------------------------------

พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ รวมคัมภีร์ย่อยไว้ ๕ คัมภีร์ คือ

๑ ขุทฺทกปาฐ (ขุด-ทะ-กะ-ปา-ถะ)

๒ ธมฺมปทคาถา (ทำ-มะ-ปะ-ทะ-คา-ถา)

๓ อุทาน (อุ-ทา-นะ)

๔ อิติวุตฺตก (อิ-ติ-วัด-ตะ-กะ)

๕ สุตฺตนิปาต (สุด-ตะ-นิ-ปา-ตะ)

จะได้แนะนำคัมภีร์ทั้ง ๕ ไปตามลำดับ

......................

(๒) คัมภีร์ที่ ๒ “ธมฺมปทคาถา” 

ชื่อที่เป็นกลางๆ คือ “ธมฺมปท”

ธมฺม + ปท = ธมฺมปท (ทำ-มะ-ปะ-ทะ) แปลตามศัพท์ว่า “ทางแห่งธรรม”

ชื่อคัมภีร์นี้เขียนได้หลายแบบ ในตัวพระไตรปิฎกเองเขียนแบบบาลีเป็น ธมฺมปทคาถา (ทำ-มะ-ปะ-ทะ-คา-ถา) เขียนแบบไทยก็เป็น “ธัมมปทคาถา” (ทำ-มะ-ปะ-ทะ-คา-ถา)

เขียนแบบชื่อที่เรียกกันทั่วไป แบบบาลีก็เป็น “ธมฺมปท” (ทำ-มะ-ปะ-ทะ) แบบไทยก็เป็น “ธรรมบท” (ทำ-มะ-บด)

ในที่นี้ใช้ในภาษาไทยเป็น “ธรรมบท” (ทำ-มะ-บด)

คำว่า “ธรรมบท” ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.๒๕๕๔ บอกไว้ดังนี้ -

.......................................................

ธรรมบท : (คำนาม) ข้อแห่งธรรม, ชื่อคาถาบาลีคัมภีร์หนึ่งในขุทกนิกายแห่งพระสุตตันตปิฎก.

.......................................................

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต อธิบายคำว่า “ธรรมบท” ไว้ดังนี้ -

.......................................................

ธรรมบท :

๑. บทแห่งธรรม, บทธรรม, ข้อธรรม 

๒. ชื่อพุทธคาถาอันเป็นบทแห่งธรรม จำนวน ๔๒๓ คาถา ซึ่งจัดเป็นคัมภีร์ที่ ๒ ในขุททกนิกาย แห่งพระสุตตันตปิฎก.

.......................................................

อรรถกถาที่อธิบายคัมภีร์ “ธรรมบท” ชื่อ “ธัมมปทัฏฐกถา” ความจริงคัมภีร์นี้มีชื่อเฉพาะว่า “ปรมัตถโชติกา” แต่มักเรียกกันว่า “ธัมมปทัฏฐกถา” และเรียกสั้นลงไปอีกว่า “ธรรมบท” ซึ่งไปพ้องกับชื่อคัมภีร์ธัมมปทคาถาในพระไตรปิฎก

คัมภีร์ “ธรรมบท” แบ่งเรื่องเป็นหมวดหมู่เรียกว่า “วรรค” รวม ๒๖ วรรค ประกอบด้วยคาถาทั้งหมด ๔๒๓ บท

คัมภีร์ “ธัมมปทัฏฐกถา” ยกคาถาใน “ธรรมบท” ไปอธิบายโดยมีเรื่องประกอบ เรียกว่า “วตฺถุ” แปลว่า “เรื่อง” มีทั้งหมด ๓๐๒ เรื่อง

ชื่อวรรคทั้ง ๒๖ วรรคในธรรมบท และจำนวนเรื่องแต่ละวรรคในอรรถกถา มีดังนี้ (ในวงเล็บคือเรื่องที่น่าอ่านอันมีอยู่ในวรรคนั้นๆ แนะนำไว้วรรคละ ๑ เรื่อง)

.......................................................

(๑) ยมกวรรค หมวดคู่ ๑๔ เรื่อง (เรื่องพระจักขุบาลหรือพระอรหันต์ตาบอด)

(๒) อัปปมาทวรรค หมวดไม่ประมาท ๙ เรื่อง (เรื่องพระนางสามาวดี หรือราชินีอมตะ)

(๓) จิตวรรค หมวดจิต ๙ เรื่อง (เรื่องพระโสไรยเถระ ชายกลับเพศเป็นหญิง)

(๔) ปุปผวรรค หมวดดอกไม้ ๑๒ เรื่อง (เรื่องพระเจ้าวิฑูฑภะ ผู้ฆ่าล้างโคตรศากยวงศ์)

(๕) พาลวรรค หมวดคนพาล ๑๕ เรื่อง (เรื่องพระอุบลวรรณาเถรี ต้นเหตุห้ามภิกษุณีอยู่ป่า)

(๖) ปัณฑิตวรรค หมวดบัณฑิต ๑๑ เรื่อง (เรื่องบัณฑิตสามเณร ฉันเพลตอนบ่าย)

(๗) อรหันตวรรค หมวดพระอรหันต์ ๑๐ เรื่อง (เรื่องหมอชีวกพยาบาลพระพุทธองค์)

(๘) สหัสสวรรค หมวดพัน ๑๔ เรื่อง (เรื่องนางปฏาจารา ผู้สูญสิ้นทุกสิ่งทุกอย่าง)

(๙) ปาปวรรค หมวดบาป ๑๒ เรื่อง (เรื่องพราหมณ์จูเฬกสาฎก เจ้าของวาทะ “ชิตํ เม”)

(๑๐) ทัณฑวรรค หมวดลงทัณฑ์ ๑๑ เรื่อง (เรื่องพระโกณฑธานเถระ ผู้มีเงาสตรีตามหลัง)

(๑๑) ชราวรรค หมวดชรา ๙ เรื่อง (เรื่องพระนางรูปนันทา ผู้หลงโฉมตัวเอง)

(๑๒) อัตตวรรค หมวดตน ๑๐ เรื่อง (เรื่องโพธิราชกุมาร มนุษย์สร้างเครื่องบินได้)

(๑๓) โลกวรรค หมวดโลก ๑๑ เรื่อง (เรื่องนางจิญจมาณวิกา ที่มาของพาหุงบทที่ ๕ [กตฺวาน ...])

(๑๔) พุทธวรรค หมวดพระพุทธเจ้า ๙ เรื่อง (เรื่องยมกปาฏิหาริย์) 

(๑๕) สุขวรรค หมวดความสุข ๘ เรื่อง (เรื่องพระญาติทะเลาะกัน ที่มาของพระปางห้ามญาติ)

(๑๖) ปิยวรรค หมวดความรัก ๙ เรื่อง (เรื่องนางวิสาขา ที่มาของวาทะ “ที่ใดมีรัก ที่นั่นมีทุกข์”)

(๑๗) โกธวรรค หมวดความโกรธ ๘ เรื่อง (เรื่องเจ้าหญิงโรหิณี หายจากโรคผิวหนังเพราะสร้างหอฉัน)

(๑๘) มลวรรค หมวดมลทิน ๑๒ เรื่อง (เรื่องเมณฑกเศรษฐี ที่มาของสำนวน “โทษผู้อื่นแลเห็นเป็นภูเขา โทษของเราแลไม่เห็นเท่าเส้นขน”)

(๑๙) ธัมมัฏฐวรรค หมวดเที่ยงธรรม ๑๐ เรื่อง (เรื่องพระลกุณฏกภัททิยเถระ พระอรหันต์ร่างเล็กเหมือนสามเณร)

(๒๐) มรรควรรค หมวดทาง ๑๐ เรื่อง (เรื่องพระโปฐิลเถระ พระใบลานเปล่า)

(๒๑) ปกิณกวรรค หมวดเบ็ดเตล็ด ๙ เรื่อง (เรื่องอัตตโนบุพกรรม พระพุทธองค์ทรงบำราบภัยเมืองไพศาลี)

(๒๒) นิรยวรรค หมวดนรก ๙ เรื่อง (เรื่องปริพาชิกาสุนทรี ฆาตกรรมอำพรางของผู้วางแผนทำลายพระศาสดา)

(๒๓) นาควรรค หมวดช้าง ๘ เรื่อง (เรื่องบุตรของพราหมณ์เฒ่า “ไม้เท้าของผู้เฒ่า ดีกว่าลูกเต้าอกตัญญู”)

(๒๔) ตัณหาวรรค หมวดตัณหา ๑๒ เรื่อง (เรื่องปลากปิละ ปลาปากเหม็น)

(๒๕) ภิกขุวรรค หมวดภิกษุ ๑๒ เรื่อง (เรื่องพระวักกลิเถระ “ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นเห็นเรา”)

(๒๖) พราหมณวรรค หมวดพราหมณ์ ๓๙ เรื่อง (เรื่องพระสุนทรสมุทรเถระ มารยาหญิง ๔๐ อย่าง)

รวมความว่า คัมภีร์ธรรมบทมี ๒๖ วรรค ๔๒๓ คาถา เรื่องในอรรถกถา ๓๐๒ เรื่อง

.......................................................

อ่านเรื่องในธัมมปทัฏฐกถา

https://84000.org/tipitaka/attha/index25b.php

.......................................................

ธัมมปทัฏฐกถา เป็นอรรถกถาที่มีความพิเศษ กล่าวคือท่านยกเอาข้อความใน “ธรรมบท” ในพระไตรปิฎกมาอธิบายครบถ้วนทุกถ้อยคำ เพราะฉะนั้น อ่านอรรถกถาจึงเท่ากับได้ศึกษาธรรมบทในพระไตรปิฎกไปพร้อมๆ กัน

ควรจะกล่าวด้วยว่า ในจำนวน ๕ คัมภีร์ในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ นั้น ธมฺมปทคาถา หรือ “ธรรมบท” เป็นคัมภีร์ที่โดดเด่นที่สุด มีการแปลเป็นภาษาต่างๆ มากที่สุด เฉพาะที่แปลเป็นภาษาอังกฤษภาษาเดียวมีหลายสำนักหลากสำนวน 

คนไทยก็ไม่น้อยหน้า สามารถแปล “ธรรมบท” เป็นภาษาไทยและภาษาอังกฤษเสนอสู่สายตาโลกได้ นั่นคือ “พุทธวจนะในธรรมบท” โดย ศาสตราจารย์พิเศษ เสฐียรพงษ์ วรรณปก (๑ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๒ - ๖ เมษายน ๒๕๖๕) ราชบัณฑิตสาขาศาสนศาสตร์ ผู้สอบเปรียญธรรม ๙ ประโยคได้ขณะเป็นสามเณรรูปแรกในรัชกาลที่ ๙ (พ.ศ.๒๕๐๓) สำนักวัดทองนพคุณ

ขอเชิญตามไปศึกษา อย่าให้น้อยหน้าต่างชาติเขานะครับ

(ตอนหน้า แนะนำคัมภีร์อุทาน)

------------------------

พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย

๕ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๖

๑๐:๑๒

[full-post]