ทองย้อย แสงสินชัย
#บาลีวันละคำ (3,918)
เบญจมหาบริจาค
เครื่องวัดน้ำใจของมหาบุรุษ
อ่านว่า เบน-จะ-มะ-หา-บอ-ริ-จาก
ประกอบด้วยคำว่า เบญจ + มหาบริจาค
(๑) “เบญจ”
บาลีเป็น “ปญฺจ” อ่านว่า ปัน-จะ แปลว่า ห้า (จำนวน 5) ในภาษาไทยนิยมแปลงเป็น “เบญจ”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -
“เบญจ-, เบญจะ : (คำวิเศษณ์) ห้า, ลําดับที่ ๕ เช่น นาเบญจะ หัวเมืองเบญจะ. (ป. ปญฺจ; ส. ปญฺจนฺ), มักใช้เป็นส่วนหน้าสมาส.”
(๒) “มหาบริจาค”
อ่านว่า มะ-หา-บอ-ริ-จาก แยกศัพท์เป็น มหา + บริจาค
(ก) “มหา” (มะ-หา) รูปคำเดิมในบาลีเป็น “มหนฺต” (มะ-หัน-ตะ) รากศัพท์มาจาก มหฺ (ธาตุ = เจริญ) + อนฺต ปัจจัย
: มหฺ + อนฺต = มหนฺต แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ขยายตัว” มีความหมายว่า ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต; มาก; สำคัญ, เป็นที่นับถือ (great, extensive, big; much; important, venerable)
“มหนฺต” เป็นคำเดียวกับที่ใช้ในภาษาไทยว่า “มหันต์”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -
“มหันต-, มหันต์ : (คำวิเศษณ์) ใหญ่, มาก, เช่น โทษมหันต์. (เมื่อเข้าสมาสกับศัพท์อื่น เป็น มห บ้าง มหา บ้าง เช่น มหัคฆภัณฑ์ คือ สิ่งของที่มีค่ามาก, มหาชน คือ ชนจำนวนมาก). (ป.).”
ในที่นี้ มหันต- เข้าสมาสกับ -บริจาค เปลี่ยนรูปเป็น “มหา”
(ข) “บริจาค” บาลีเป็น “ปริจฺจาค” อ่านว่า ปะ-ริด-จา-คะ รากศัพท์มาจาก ปริ + จาค
(1) “ปริ” (ปะ-ริ) เป็นคำอุปสรรค (คำสำหรับใช้เติมข้างหน้าคำนามหรือคำกริยาที่เป็นรูปคำบาลีหรือสันสกฤตให้มีความหมายแผกเพี้ยนไปจากเดิม หรือมีความหมายตรงข้ามกับความหมายเดิมเป็นต้น และถือเป็นคำเดียวกับคำนามหรือคำกริยานั้น เพราะตามปรกติจะไม่ใช้ตามลำพัง) มีความหมายว่า รอบ, เวียนรอบ; ทั่วไป, เต็มไปหมด, รวมหมด (around, round about; all round, completely, altogether)
(2) “จาค” อ่านว่า จา-คะ รากศัพท์มาจาก จชฺ (ธาตุ = สละ, ละ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ อะ ต้นธาตุเป็น อา (จชฺ > จาช), แปลง ช ที่สุดธาตเป็น ค (จชฺ > จค)
: จชฺ + ณ = จชณ > จช > จาช > จาค (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “การสละ”
“จาค” ในบาลีใช้ในความหมายว่า -
(1) การทิ้ง, การสละ, การยอมให้ (abandoning, giving up, renunciation)
(2) ความมีใจกว้าง, ความเผื่อแผ่อารี, ความมีใจใหญ่ใจโต (liberality, generosity, munificence);
(3) เผื่อแผ่อารี, มีใจคอกว้างขวาง (generous, munificent)
ปริ + จาค ซ้อน จฺ ระหว่างอุปสรรคกับนาม
: ปริ + จฺ + จาค = ปริจฺจาค (ปะ-ริด-จา-คะ) แปลตามศัพท์ว่า “การสละรอบด้าน”
“ปริจฺจาค” ในบาลีใช้ในความหมายว่า -
(1) การเลิก, การยกเลิก, การบริจาค, การสละ (giving up, abandonment, sacrifice, renunciation)
(2) ค่าใช้จ่าย (expense)
(3) การให้ (แก่คนจน), ความโอบอ้อมอารี (giving [to the poor], liberality)
บาลี “ปริจฺจาค” ในภาษาไทยใช้เป็น “บริจาค” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -
“บริจาค : (คำกริยา) สละให้, เสียสละ. (คำนาม) การสละ, การให้, การแจก, ความเสียสละ, เป็นธรรมข้อ ๑ ในทศพิธราชธรรม. (ดู ทศพิธราชธรรม หรือ ราชธรรม). (ป. ปริจฺจาค; ส. ปริตฺยาค).”
บาลี “ปริจฺจาค” สันสกฤตเป็น “ปริตฺยาค”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า -
(สะกดตามต้นฉบับ)
“ปริตฺยาค : (คำนาม) การสละ; ศูนย์, ความเสียหาย; desertion; loss.”
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต ขยายความคำว่า “บริจาค” ไว้ว่า -
..............
บริจาค : สละให้, เสียสละ, สละออกไปจากตัว, การสละให้หมดความเห็นแก่ตัว หรืออย่างมิให้มีความเห็นแก่ตน โดยมุ่งเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น เพื่อความดีงาม หรือเพื่อการก้าวสูงขึ้นไปในธรรม เช่น ธนบริจาค (การสละทรัพย์) ชีวิตบริจาค (การสละชีวิต) กามสุขบริจาค (การสละกามสุข) อกุศลบริจาค (การสละละอกุศล); บัดนี้ มักหมายเฉพาะการร่วมให้หรือการสละเพื่อการบุญอย่างเป็นพิธี.
..............
มหนฺต + ปริจฺจาค = มหนฺตปริจฺจาค > มหาปริจฺจาค (มะ-หา-ปะ-ริด-จา-คะ) แปลว่า “การสละรอบด้านอย่างยิ่งใหญ่”
ปญฺจ + มหาปริจฺจาค = ปญฺจมหาปริจฺจาค (ปัน-จะ-มะ-หา-ปะ-ริด-จา-คะ) ใช้ในภาษาไทยเป็น “เบญจมหาบริจาค” (เบน-จะ-มะ-หา-บอ-ริ-จาก) แปลว่า “การสละรอบด้านอย่างยิ่งใหญ่ห้าประการ”
ขยายความ :
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ที่คำว่า “มหาบริจาค” ขยายความไว้ดังนี้ -
..............
มหาบริจาค : การสละอย่างใหญ่ของพระโพธิสัตว์ตามที่อรรถกถาแสดงไว้มี ๕ อย่างคือ
๑. ธนบริจาค สละทรัพย์สมบัติเป็นทาน
๒. อังคบริจาค สละอวัยวะเป็นทาน
๓. ชีวิตบริจาค สละชีวิตเป็นทาน
๔. บุตรบริจาค สละลูกเป็นทาน
๕. ทารบริจาค สละเมียเป็นทาน
..............
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ ที่คำว่า “ปริจฺจาค” ยกตัวอย่างคำว่า “ปญฺจ มหาปริจฺจาคา” ไขความไว้ว่า -
pañca mahāpariccāgā: the five great sacrifices, i. e. the giving up of the most valuable treasures of wife, of children, of kingdom, of life and limb.
ปญฺจ มหาปริจฺจาคา: การบริจาคใหญ่ 5 อย่าง, คือ การเสียสละทรัพย์สมบัติที่มีคุณค่ามากที่สุด คือภรรยา, บุตรธิดา, อาณาจักร, ชีวิต และอวัยวะ
..............
อภิปราย :
ผู้ตั้งความปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าต้องบำเพ็ญบารมีอย่างหนึ่งคือ “เบญจมหาบริจาค” คือการบริจาคอย่างยิ่งใหญ่ห้าประการ
มีข้อเยื้องแย้งกันว่า ในจำนวน “ห้าประการ” ที่บริจาคนั้นมีอะไรบ้าง ตรวจดูในคัมภีร์อรรถกถา พบข้อมูลดังนี้ -
(1) สุมังคลวิลาสินี อรรถกถาคัมภีร์ทีฆนิกาย ภาค 1 หน้า 94 ระบุไว้ว่า -
องฺคปริจฺจาคํ ธนปุตฺตทารชีวิตปริจฺจาคํ
คือ สละอวัยวะ ทรัพย์ ลูก เมีย ชีวิต
และมีเชิงอรรถบอกว่า อรรถกถาฉบับพม่าระบุว่า -
นยนธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคํ
คือ สละดวงตา ทรัพย์ ราชสมบัติ ลูก เมีย
อรรถกถาฉบับยุโรประบุว่า -
องฺคนยนธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคํ
คือ สละอวัยวะ ดวงตา ทรัพย์ ราชสมบัติ ลูก เมีย
(2) ปปัญจสูทนี อรรถกถาคัมภีร์มัชฌิมนิกาย ภาค 1 หน้า 76 ระบุไว้ว่า -
องฺคปริจฺจาคํ นยนธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคํ
คือ สละอวัยวะ ดวงตา ทรัพย์ ราชสมบัติ ลูก เมีย
และมีเชิงอรรถบอกว่า -
ปญฺจิเม มหาปริจฺจาคา กตฺถจิ เอวํ อาคตา องฺคธนปุตฺตทารชีวิตปริจฺจาคาติ ฯ ฎีกายมฺปน องฺคนยนธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคาติ ฯ
ความว่า เบญจมหาบริจาคนี้ บางแห่งระบุว่า คือ สละอวัยวะ ทรัพย์ ลูก เมีย ชีวิต แต่คัมภีร์ฎีการะบุว่า คือ สละอวัยวะ ดวงตา ทรัพย์ ราชสมบัติ ลูก เมีย
(3) มโนรถปูรณี อรรถกถาคัมภีร์อังคุตรนิกาย ภาค 1 หน้า 139 ระบุว่า -
องฺคปริจฺจาคํ ชีวิตธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคํ
คือ สละอวัยวะ ชีวิต ทรัพย์ ราชสมบัติ ลูก เมีย
(4) มธุรัตถวิลาสินี อรรถกถาคัมภีร์พุทธวงศ์ หน้า 28 ระบุว่า -
องฺคปริจฺจาคํ ชีวิตปริจฺจาคํ ธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคํ
คือ สละอวัยวะ ชีวิต ทรัพย์ ราชสมบัติ ลูก เมีย
..............
ผู้เขียนบาลีวันละคำเป็นผู้เฒ่า เรี่ยวแรงถดถอยลงไปมากแล้ว สืบค้นได้แค่นี้
นักเรียนบาลีที่ยังหนุ่มสาว เรี่ยวแรงรุ่งโรจน์ จะไม่ลองใช้วิชาบาลีที่อุตส่าห์สอบได้สืบค้นเรื่องราวต่างๆ ในคัมภีร์แล้วนำมาเผยแพร่เป็นวิทยาทานดูบ้างหรือ?
..............
ดูก่อนภราดา!
: สละสิ่งของภายนอกได้
: นั่นคือสละกิเลสภายในได้
[full-post]
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ