ทองย้อย แสงสินชัย
#บาลีวันละคำ (4,072)
สัมปโยค
ตัวทุกข์ของชาวโลกที่ทำใจไม่เป็น
อ่านว่า สํา-ปะ-โยก
“สัมปโยค” เขียนแบบบาลีเป็น “สมฺปโยค” อ่านว่า สำ-ปะ-โย-คะ รากศัพท์มาจาก สํ + ป + โยค
(๑) “สํ”
อ่านว่า สัง เป็นคำอุปสรรค ตำราบาลีไทยแปลว่า “พร้อม, กับ, ดี” หมายถึง พร้อมกัน, ร่วมกัน (together)
แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น มฺ : สํ > สมฺ
(๒) “ป”
อ่านว่า ปะ เป็นคำอุปสรรค ตำราบาลีไทยแปลว่า “ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก”
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แสดงความหมายของ “ป” ไว้ดังนี้ -
(1) forth, forward, out (ออกไป, ข้างหน้า, ออก)
(2) [intensive] in a marked degree, more than ordinarily ([เข้ม] มาก, มากกว่าธรรมดา)
(3) onward (ต่อไป)
(4) in front of, before (ข้างหน้า, ก่อน)
(๓) “โยค”
รากศัพท์มาจาก ยุชฺ (ธาตุ = ประกอบ) ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อุ ที่ ยุ- เป็น โอ, แปลง ช เป็น ค
: ยุชฺ + ณ = ยุชณ > ยุช > โยช > โยค (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “อันบุคคลพึงประกอบ”
“โยค” ในบาลีใช้ในความหมายหลายอย่าง คือ -
(1) แอก, การเทียม, เครื่องช่วย (yoke, yoking)
(2) ความเกี่ยวพัน, การใช้; ความสัมพันธ์ตามธรรมชาติ, การสมาคมกัน; การมาบรรจบกัน (connection with, application to; natural relation, association; conjunction)
(3) ห่วง, ความสัมพันธ์, การผูกพัน (bond, tie; attachment)
(4) ความตั้งใจ, ความพยายาม, เพียรทำให้สำเร็จ (application, endeavour, undertaking, effort)
(5) ความไตร่ตรอง, การสำรวจใจ, การเอาใจจดจ่อ (pondering, concentration, devotion)
(6) อำนาจลึกลับ, อิทธิพล, อุบาย, แผนการ (magic power, influence, device, scheme)
(7) หนทาง, เครื่องมือ, เครื่องเยียวยา (means, instrument, remedy)
การประกอบศัพท์ :
(๑) ป + โยค = ปโยค (ปะ-โย-คะ) แปลตามศัพท์ว่า “ประกอบทั่วไป”
“ปโยค” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ -
(1) พาหะ, เครื่องมือ (means, instrument)
(2) การตระเตรียม, การประกอบการ, อาชีพ, การปฏิบัติหรือทดลอง, ธุรกิจ, การกระทำ, การปฏิบัติ (preparation, undertaking, occupation, exercise, business, action, practice)
(๒) สํ + ปโยค แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น มฺ (สํ > สมฺ)
: สํ + ปโยค = สํปโยค > สมฺปโยค (สำ-ปะ-โย-คะ) แปลตามศัพท์ว่า “ประกอบพร้อม” หมายถึง การรวมกัน, การร่วมสมาคมกัน, การประสบกัน (union, association)
บาลี “สมฺปโยค” สันสกฤตเป็น “สมฺปฺรโยค”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ -
(สะกดตามต้นฉบับ)
“สมฺปฺรโยค : (คำนาม) 'สัมประโยค,' สังโยค, สัมพันธ์; มาลา, อาวลีหรือแบบ; ไมถุน, รติกริยา; สมาคม, การต่อ; มนตร์, มันตระโยคหรือมายา; connection, relation; order, series; copulation, coition; union, joining; magic.”
“สมฺปโยค” ใช้ในภาษาไทยเป็น “สัมปโยค” อ่านว่า สํา-ปะ-โยก พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -
“สัมปโยค : (คำนาม) การประกอบกัน. (ป.; ส. สมฺปฺรโยค).”
ขยายความ :
“สมฺปโยค = สัมปโยค” ที่น่าศึกษามีอยู่ในพระไตรปิฎก โบราณกบัณฑิตยกมาใส่ไว้ในบททำวัตรเช้า (สังเวคปริกิตตนปาฐะ) ขออัญเชิญมาประดิษฐานไว้ในที่นี้เพื่อเจริญสติและเจริญปัญญา ดังนี้ -
(ในที่นี้เขียนแบบบาลีเพื่อให้ฝึกอ่านบาลีไปในตัว)
..............
(1) ชาติปิ ทุกฺขา = แม้ความเกิดก็เป็นทุกข์
(2) ชราปิ ทุกฺขา = แม้ความแก่ก็เป็นทุกข์
(3) มรณมฺปิ ทุกฺขํ = แม้ความตายก็เป็นทุกข์
(4) โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสาปิ ทุกฺขา = แม้ความโศก ความร่ำไรรำพัน ความไม่สบายกาย ความไม่สบายใจ ความคับแค้นใจ ก็เป็นทุกข์
(5) อปฺปิเยหิ สมฺปโยโค ทุกฺโข = ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักที่พอใจ ก็เป็นทุกข์
(6) ปิเยหิ วิปฺปโยโค ทุกฺโข = ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักที่พอใจ ก็เป็นทุกข์
(7) ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ, ตมฺปิ ทุกฺขํ = ปรารถนาสิ่งใด ไม่ได้สิ่งนั้น นั่นก็เป็นทุกข์
(8 ) สงฺขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา. = ว่าโดยรวบยอด เบญจขันธ์อันกิเลสตัณหาเข้ายึดครอง เป็นตัวทุกข์.
ที่มา:
- มหาขันธกะ วินัยปิฎก มหาวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 4 ข้อ 14
- มหาสติปัฏฐานสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 10 ข้อ 294
- สัมมาทิฏฐิสูตร มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ พระไตรปิฎกเล่ม 12 ข้อ 115
- ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 19 ข้อ 1665
ฯลฯ
..............
ดูก่อนภราดา!
: ยังมีชอบมีชังก็ยังทุกข์
: จึงมีสุขมีโศกตามโลกสรร
: ไม่ให้ทุกข์เข้ามาถูต้องรู้ทัน
: รู้ว่าคันก็อย่าเกาจึงเข้าที
[full-post]
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ