ทองย้อย แสงสินชัย
#บาลีวันละคำ (4,241)
พระบรมราชินูปถัมภ์
ทำไม “ราชินี” เป็น “ราชินู-”
อ่านว่า พฺระ-บอ-รม-มะ-รา-ชิ-นู-ปะ-ถำ
ประกอบด้วย พระ + บรม + ราชินี + อุปถัมภ์
(๑) “พระ”
มีผู้ให้ความเห็นว่าน่าจะมาจาก “วร” (วะ-ระ) ในบาลีสันสกฤต แปลว่า “ผู้ประเสริฐ” แปลง ว เป็น พ ออกเสียงว่า พะ-ระ แล้วกลายเสียงเป็น พฺระ (ร กล้ำ)
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของ “พระ” ไว้ 13 อย่าง ในที่นี้คำว่า “พระ” เป็นคำใช้ประกอบหน้าคําอื่นแสดงความยกย่องพระเจ้าแผ่นดินหรือของที่เกี่ยวข้องกับพระเจ้าแผ่นดินและเจ้านายชั้นสูง เช่น พระมหากษัตริย์ พระราชวงศ์
(๒) “บรม”
บาลีเป็น “ปรม” อ่านว่า ปะ-ระ-มะ รากศัพท์มาจากหลายทาง แสดงในที่นี้พอเป็นตัวอย่าง :
(1) ปร (ข้าศึก) + มรฺ (ธาตุ = ตาย) + กฺวิ ปัจจัย ลบที่สุดธาตุ และลบปัจจัย
: ปร + มรฺ = ปรมร + กฺวิ = ปรมรกฺวิ > ปรม แปลตามศัพท์ว่า “ยังธรรมอันเป็นข้าศึกให้ตาย”
(2) ป (ทั่วไป) + รมฺ (ธาตุ = ยินดี) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ
: ป + รมฺ = ปรม + ณ = ปรมณ > ปรม แปลตามศัพท์ว่า “ยินดีในความยิ่งใหญ่”
(3) ปรฺ (ธาตุ = รักษา) + ม ปัจจัย
: ปร + ม = ปรม แปลตามศัพท์ว่า “รักษาความสูงสุดของตนไว้”
“ปรม” หมายถึง สูงสุด, พิเศษสุด, เป็นเลิศ, ดีที่สุด (highest, most excellent, superior, best)
“ปรม” ที่ใช้ภาษาไทยว่า “บรม” (บอ-รม) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -
“บรม, บรม- : (คำวิเศษณ์) อย่างยิ่ง, ที่สุด, (มักใช้นําหน้าคําที่เกี่ยวกับพระพุทธเจ้า พระเจ้าแผ่นดิน และพระอัครมเหสี เป็นต้น เพื่อแสดงพระเกียรติยศยิ่งใหญ่) เช่น บรมศาสดา บรมบพิตร บรมราชินี บรมมหาราชวัง. (ป., ส. ปรม); (ภาษาปาก) อย่างที่สุด เช่น โง่บรม บรมขี้เกียจ”
(๓) “ราชินี”
คำเดิมคือ “ราช” บาลีอ่านว่า รา-ชะ ถ้าเป็นปุงลิงค์เป็น “ราชา”
ถ้าเป็นอิตถีลิงค์ลง “อินี” ปัจจัยเป็น “ราชินี”
: ราช + อินี = ราชินี แปลตามศัพท์ว่า “หญิงที่เป็นพระเจ้าแผ่นดิน”
ในภาษาไทย “ราชินี” หมายถึงพระมเหสี = ชายาของพระราชา
(๔) “อุปถัมภ์”
บาลีเป็น “อุปตฺถมฺภ” อ่านว่า อุ-ปัด-ถำ-พะ รากศัพท์มาจาก -
(1) อุป (คำอุปสรรค = เข้าไป, ใกล้, มั่น) + ถมฺภฺ (ธาตุ = ผูกติด) + อ ปัจจัย, ซ้อน ตฺ ระหว่างอุปสรรคกับธาตุ (อุป + ตฺ + ถมฺภ)
: อุป + ตฺ + ถมฺภ = อุปตฺถมฺภ + อ = อุปตฺถมฺภ แปลตามศัพท์ว่า “การเข้าไปผูกติดไว้”
(2) อุป (คำอุปสรรค = เข้าไป, ใกล้, มั่น) + ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺภ ปัจจัย, ซ้อน ตฺ ระหว่างอุปสรรคกับธาตุ (อุป + ตฺ + ธรฺ), แปลง ธ ที่ ธ-(รฺ) เป็น ถ, ลบ รฺ ที่สุดธาตุ (ธรฺ > ธ) และ ร ต้นปัจจัย (รมฺภ > มฺภ)
: อุป + ตฺ + ธรฺ > ถรฺ = อุปตฺถร + รมฺภ = อุปตฺถรรมฺภ > อุปตฺถมฺภ แปลตามศัพท์ว่า “การเข้าไปรองรับไว้”
(3) อุป (คำอุปสรรค = เข้าไป, ใกล้, มั่น) + ถมฺภ (เสา), ซ้อน ตฺ ระหว่างอุปสรรคกับ ถมฺภ (อุป + ตฺ + ถมฺภ)
: อุป + ตฺ + ถมฺภ = อุปตฺถมฺภ แปลตามศัพท์ว่า “การเข้าไปเป็นเสา”
“อุปตฺถมฺภ” (ปุงลิงค์) หมายถึง -
(1) การอุปถัมภ์, การส่งเสริม, การค้ำจุน (a support, prop, stay)
(2) การปลดเปลื้อง, การปล่อยทุกข์ (relief, ease)
(3) การให้กำลังใจ (encouragement)
“อุปตฺถมฺภ” ในภาษาไทยใช้ตามบาลีเป็น “อุปถัมภ์”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -
“อุปถัมภ์ : (คำนาม) การคํ้าจุน, การคํ้าชู, การสนับสนุน, การเลี้ยงดู. (คำกริยา) คํ้าจุน, คํ้าชู, สนับสนุน, เลี้ยงดู. (ป. อุปตฺถมฺภ; ส. อุปสฺตมฺภ).”
พจนานุกรมฯ บอกว่า บาลี “อุปตฺถมฺภ” สันสกฤตเป็น “อุปสฺตมฺภ”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า -
“อุปสฺตมฺภ : (คำนาม) เครื่องบำรุงชีวิต, เช่น อาหาร, การหลับนอน, การระงับราคะ; support of life, as food, sleep, restraint of the passions.”
การประสมคำ :
(1) บรม + ราชินี = บรมราชินี แปลว่า “ราชินีผู้สูงสุด” เป็นคำที่ใช้ในภาษาไทยว่า “พระบรมราชินี” คือ พระ + บรมราชินี = พระบรมราชินี แปลว่า “พระราชินีผู้สูงสุด”
(2) พระบรมราชินี + อุปถัมภ์ “ลบสระหน้า” คือ อี ที่ -นี (พระบรมราชินี > พระบรมราชิน), “ทีฆะสระหลัง” คือ อุ ที่ อุปภัมภ์ เป็น อู (อุปถัมภ์ > อูปถัมภ์)
: พระบรมราชินี > พระบรมราชิน + อุปถัมภ์ = พระบรมราชินุปถัมภ์ > พระบรมราชินูปถัมภ์ แปลว่า “ความอุปถัมภ์ของพระบรมราชินี”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ไม่ได้เก็บคำว่า “พระบรมราชินูปถัมภ์” และ “บรมราชินูปถัมภ์” แต่มีคำว่า “ราชินูปถัมภ์” บอกไว้ดังนี้ -
“ราชินูปถัมภ์ : (คำนาม) ความอุปถัมภ์ของพระราชินี ใช้ว่า พระบรมราชินูปถัมภ์.”
ขยายความ :
บาลีวันละคำคำนี้ เสนอเพื่อตอบคำถามว่า ราชินี + อุปถัมภ์ เป็น “ราชินูปถัมภ์” ได้อย่างไร ตอบว่า เป็นได้ตามสูตร “ลบสระหน้า ทีฆะสระหลัง” ประการหนึ่ง
และถือโอกาสศึกษาหาความรู้วิธีเก็บคำของพจนานุกรมฯ ไปด้วยอีกประการหนึ่ง
ได้ความรู้ว่า พจนานุกรมฯ -
ไม่ได้เก็บคำว่า “พระบรมราชินูปถัมภ์”
ไม่ได้เก็บคำว่า “บรมราชินูปถัมภ์”
แต่เก็บคำว่า “ราชินูปถัมภ์”
..............
ดูก่อนภราดา!
: ความอุปถัมภ์เป็นพระมหากรุณา
: การบำเพ็ญกรณียกิจให้เต็มสติปัญญาเป็นหน้าที่ของเราทุกคน
[full-post]
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ