ทองย้อย แสงสินชัย
#บาลีวันละคำ (4,309)
จันทร จันทน จันเกลี้ยง
ดวงจันทร์ แก่นจันทน์ ลูกจัน
มี “จัน” อยู่ในคำชุดนี้ 3 คำที่มักจะมีคนสะกดผิดพลาดคลาดเคลื่อน เช่น -
แก่นจันทน์ สะกดเป็น แก่นจันทร์
ลูกจัน สะกดเป็น ลูกจันทร์
ผู้เขียนบาลีวันละคำขอเสนอวิธีจำเพื่อไม่ให้สับสนดังนี้ -
ดวง-จัน-ทร
แก่น-จัน-ทน
ผล-จัน-เกลี้ยง
อ่านว่า
ดวง-จัน-ทอน
แก่น-จัน-ทน
ผน-จัน-เกฺลี้ยง
คำที่ออกเสียงว่า “จัน” -
ถ้าหมายถึงดวงเดือนที่เห็นอยู่บนท้องฟ้า สะกดว่า “จันทร์” คือ จัน-ทร
ถ้าหมายถึงไม้ชนิดหนึ่ง แก่นมีกลิ่นหอมมาก สะกดว่า “จันทน์” คือ จัน-ทน
ถ้าหมายถึงผลไม้ชนิดหนึ่ง ลูกสุกสีเหลือง ผิวเกลี้ยง กลิ่นหอม สะกดว่า “จัน” เกลี้ยง ๆ แค่นี้ไม่มีอะไรตามหลัง
ถ้าอยากรู้รายละเอียดมากกว่านี้ ก็เปิดพจนานุกรม
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ดังนี้ -
(1) จันทร-, จันทร์ : (คำนาม) ดวงเดือน, เรียกเทวดาองค์หนึ่งในนิยายว่า พระจันทร์, ในตำราโหราศาสตร์เป็นชื่อดาวพระเคราะห์ที่ ๒; ชื่อวันที่ ๒ ของสัปดาห์. (ส.).
(2) จันทน์ : (คำนาม) ชื่อพรรณไม้บางชนิดที่มีเนื้อไม้ ดอก หรือผลหอม ใช้ทํายาและปรุงเครื่องหอม. (ป., ส.).
(3) จัน : (คำนาม) ชื่อไม้ต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ชนิด Diospyros decandra Lour. ในวงศ์ Ebenaceae ผลสุกสีเหลือง หอม กินได้, ชนิดลูกกลมแป้นกลางบุ๋ม ไม่มีเมล็ด เรียก ลูกจันอิน, ชนิดลูกกลมรี มีเมล็ด เรียก ลูกจันโอ.
“จัน-ทร” กับ “จัน-ทน” เป็นจันบาลี ส่วน “จัน” เกลี้ยง ๆ เป็นจันไทย
ขยายความ :
(๑) “จัน-ทร” หรือจันทร์เดือน เป็นรูปคำสันสกฤต (ที่ว่าเป็นจันบาลีนั้น ละ “สันสกฤต” ไว้ในฐานเข้าใจ) รูปคำบาลีเป็น “จนฺท” อ่านว่า จัน-ทะ รากศัพท์มาจาก -
(1) จทิ (ธาตุ = ยินดี, พอใจ, รุ่งเรือง) + อ (อะ) ปัจจัย, ลงนิคหิตอาคมต้นธาตุ, แปลงนิคหิตเป็น นฺ, ลบสระที่สุดธาตุ
: จทิ > จํทิ > จนฺทิ > จนฺท + อ = จนฺท แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้ยังสัตว์โลกให้พอใจ” (คือเมื่อเห็นแล้วผู้คนก็ชื่นใจ พอใจ) (2) “ผู้รุ่งเรืองด้วยสิริ” (คือมีแสงสว่างผ่องใส)
(2) ฉนฺท (ความพอใจ) + ก ปัจจัย, ลบ ก, แปลง ฉ เป็น จ
: ฉนฺท + ก = ฉนฺทก > ฉนฺท > จนฺท แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ยังความพอใจให้เกิด”
“จนฺท” หมายถึง ดวงจันทร์ (the moon) คำไทยเรียก “เดือน”
บาลี “จนฺท” สันสกฤตเป็น “จนฺทฺร” (จัน-ทฺระ)
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ -
(สะกดตามต้นฉบับ)
“จนฺทฺร : (คำนาม) ‘จันทร์,’ ศศิธร (อันนับเปนดาวพระเคราะห์และเทพดา); การบูร; น้ำ; ทองคำ; แววหางมยูรปักษิน; ภาคทวีปหนึ่งในจำนวนสิบแปด; มุกด์ไฟ, มุกดาอันมีรุ้งหรือสีแดง; ของชอบใจทั่วไป; เพดาน, ปิธาน; กระวานอย่างเล็ก; the moon (considered as a planet and a deity); camphor; water; gold; the eye in the peacock's tail; one of the eighteen divisions of the continent; a pearl with a red tinge; anything giving pleasure; an awning, a canopy; small cardamoms.”
ภาษาไทยนิยมใช้ตามรูปสันสกฤตเป็น “จันทร-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) และ “จันทร์”
(๒) “จัน-ทน” หรือจันแก่นไม้หอม บาลีเป็น “จนฺทน” อ่านว่า จัน-ทะ-นะ รากศัพท์มาจาก จทิ (ธาตุ = ยินดี, พอใจ) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ) ลงนิคหิตอาคมต้นธาตุแล้วแปลงเป็น นฺ (จทิ > จํทิ > จนฺทิ), “ลบสระหน้า” คือ อิ ที่ (จ)-ทิ (จทิ > จท)
: จทิ > จํทิ > จนฺทิ > จนฺท + ยุ > อน : จนฺท + อน = จนฺทน (ปุงลิงค์ และนปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ต้นไม้ที่ยังสัตว์โลกให้พอใจ” หมายถึง ต้นจันทน์, ไม้จันทน์หรือน้ำมันจันทน์ หรือเครื่องหอมกลิ่นจันทน์ (sandal [tree, wood or unguent, also perfume])
บาลี “จนฺทน” สันสกฤตก็เป็น “จนฺทน”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ -
“จนฺทน : (คำนาม) 'จันทน์,’ ไม้จันทน์; sandal, sandal-wood.”
ภาษาไทยใช้เป็น “จันทน์”
ย้ำ :
ดวง-จัน-ทร (ดวง-จัน-ทอน) = “ดวงจันทร์” เขียนถูกกันทุกคน
แก่น-จัน-ทน (แก่น-จัน-ทน) = “แก่นจันทน์” ไม่ใช่ “แก่นจันทร์”
ผล-จัน-เกลี้ยง (ผน-จัน-เกฺลี้ยง) = “ลูกจัน” จัน-เกลี้ยง ๆ ไม่มีอะไรตามหลัง ไม่ใช่ “ลูกจันทร์” หรือ “ลูกจันทน์”
..............
ดูก่อนภราดา!
: ไทยบอกไทยด้วยกัน-ถ้าไม่ฟัง
: ก็เชิญไปกราบเท้าฝรั่งให้มาสอนไทยเถิด
[full-post]
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ