มโหทรเทวี

ทองย้อย แสงสินชัย

มโหทรเทวี

------------

“มโหทร-” ท ทหาร - ถูก

“มโหธร-” ธ ธง - ผิด

“มโหทรเทวี” เป็นชื่อนางสงกรานต์ ภาษาไทยอ่านว่า มะ-โห-ทอน-เท-วี ประกอบด้วยคำว่า มหา + อุทร + เทวี 

(๑) “มหา” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ขยายตัว” มีความหมายว่า ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต; มาก; สำคัญ, เป็นที่นับถือ (great, extensive, big; much; important, venerable)

(๒) “อุทร” แปลตามศัพท์ว่า “อวัยวะเป็นที่เดินขึ้นข้างบนแห่งลม” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ -

- ท้อง, กระเพาะอาหาร (the belly, stomach)

- ช่อง, ภายใน, ข้างใน (cavity, interior, inside)

(๓) “เทวี” แปลตามศัพท์ว่า (๑) “ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์ของตน” (๒) “ผู้เพลิดเพลินด้วยเบญจกามคุณ” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ -

- เทพธิดา (goddess)

- พระราชินี (queen)

......................

มหา + อุทร ลบสระหน้า คือ อา ที่ มหา (มหา > มห) แผลง อุ เป็น โอ (อุทร > โอทร) 

: มหา > มห + อุทร = มหุทร > มโหทร แปลตามศัพท์ว่า “ผู้มีท้องใหญ่” 

มโหทร + เทวี = มโหทรเทวี แปลตามศัพท์ว่า “เทพธิดาผู้มีท้องใหญ่” คือมีท้องนูนขึ้นและเป็นจุดเด่นในเรือนร่าง จึงได้นามว่า “มโหทรเทวี”

......................

นางสงกรานต์มี ๗ นางตามวันทั้ง ๗ (อาทิตย์ จันทร์ ...) วันมหาสงกรานต์ปีไหนตรงกับวันอะไร นางนั้นก็เป็น “นางสงกรานต์” ประจำปีนั้น

(๑) วันอาทิตย์เป็นวันมหาสงกรานต์

      นางสงกรานต์ชื่อ “ทุงษะ” หรือ “ทุงสะ” = ทุงษเทวี

(๒) วันจันทร์เป็นวันมหาสงกรานต์ 

      นางสงกรานต์ชื่อ “โคราค” = โคราคเทวี

(๓) วันอังคารเป็นวันมหาสงกรานต์ 

      นางสงกรานต์ชื่อ “รากษส” = รากษสเทวี

(๔) วันพุธเป็นวันมหาสงกรานต์ 

      นางสงกรานต์ชื่อ “มัณฑา” = มัณฑาเทวี

(๕) วันพฤหัสบดีเป็นวันมหาสงกรานต์ 

      นางสงกรานต์ชื่อ “กิริณี” = กิริณีเทวี

(๖) วันศุกร์เป็นวันมหาสงกรานต์ 

      นางสงกรานต์ชื่อ “กิมิทา” = กิมิทาเทวี

(๗) วันเสาร์เป็นวันมหาสงกรานต์ 

      นางสงกรานต์ชื่อ “มโหทร” = มโหทรเทวี

......................

ปี ๒๕๖๗ นี้ วันที่ ๑๓ เมษายน วันเสาร์ เป็นวันมหาสงกรานต์ ดังนั้น นางสงกรานต์ปีนี้จึงชื่อ “มโหทรเทวี” 

ผมได้อ่านชื่อนางสงกรานต์ทางสื่อต่าง ๆ พบว่าแทบทั้งหมดสะกดชื่อนางสงกรานต์ปีนี้เป็น “มโหธรเทวี” (-ธร ธ ธง) ซึ่งเป็นการสะกดผิด 

“มโหทร” (-ทร ท ทหาร) เป็นคำบาลี เป็นคำเก่า ในคัมภีร์พบคำนี้มีใช้อยู่ทั่วไป (ดูภาพประกอบ) 

คำว่า “มโหธร” (-ธร ธ ธง) ถ้ามีใช้ก็จะต้องเป็นคำเก่าเช่นเดียวกัน แต่ไม่พบคำที่สะกดเช่นนี้ในคัมภีร์

จึงยืนยันได้ว่า -

“มโหทรเทวี” -ทร- ท ทหาร - ถูก

“มโหธรเทวี” -ธร- ธ ธง - ผิด

ถ้าไม่ทักท้วงกันไว้ ปล่อยให้เขียนกันอย่างนี้แบบเลยตามเลย ในที่สุด “มโหธรเทวี” จะกลายเป็นชื่อที่-ผิดจนถูก 

.........................................................

เชื่อว่าจะต้องมีผู้ออกมาอธิบายว่า “มโหธร” (-ธร ธ ธง) ก็แปลได้ความว่า “ผู้ทรงไว้ซึ่งความยิ่งใหญ่” ไม่เห็นจะผิดตรงไหน มีความหมายดีกว่า “มโหทร” (-ทร ท ทหาร) ที่แปลว่า“ผู้มีท้องใหญ่” ซึ่งไม่ใช่ลักษณะที่สวยงาม และไม่น่าจะเป็นชื่อของเทพธิดาที่เป็นนางสงกรานต์แต่ประการใด 

.........................................................

ฟังเผิน ๆ จะเห็นว่าน่าเชื่ออยู่ไม่น้อย 

แต่ชื่อเฉพาะเช่นนี้จะมองเพียงแค่ความหมายที่คิดเอาเองหาได้ไม่ ต้องดูลึกลงไปถึงรากศัพท์ด้วย 

“มโหธร” (-ธร ธ ธง) ที่อ้างว่าแปลได้ความว่า “ผู้ทรงไว้ซึ่งความยิ่งใหญ่” นั้น เป็นการแปลแบบลากเข้าความ 

ตามศัพท์แท้ ๆ “มหนฺต > มหา > มห” แปลว่า “ใหญ่” เฉย ๆ ไม่มีคำแสดงว่าอะไรใหญ่ 

ที่แปลว่า “ความยิ่งใหญ่” หรือ “คุณอันยิ่งใหญ่” นั้น เป็นการแปลแบบที่นักเรียนบาลีเรียกกันว่า “แปลคุด” คือเสริมความเข้ามาเพื่อให้ตรงกับความประสงค์เท่านั้น 

แม้จะลากต่อไปว่า มีคำว่า “คุณ” อยู่ด้วย แต่ลบออกตามกฎของคำสมาสหรือตัทธิต ซึ่งสามารถทำได้ แต่องค์ประกอบอื่น ๆ ก็ไม่มีน้ำหนักมากพอ

เช่น ลองแยกศัพท์ดู “มโหธร” (-ธร ธ ธง) คำเดิม “มห” (มาจาก “มหา”) ในที่นี้เปลี่ยนรูปเป็น “มโห-” แสดงว่าคำที่มาต่อท้ายจะต้องขึ้นต้นด้วย “อุ-” แล้วแผลง “อุ” เป็น “โอ” หรือไม่ก็ต้องขึ้นต้นด้วย “โอ-” ตรง ๆ “มห” จึงกลายรูปเป็น “มโห-” ได้ 

ตามหลักนี้ คำหลังก็ต้องเป็น “อุธร” หรือ “โอธร” (-ธร ธ ธง)

ในภาษาบาลีหรือสันสกฤต ไม่ปรากฏว่ามีศัพท์ว่า “อุธร” หรือ “โอธร” 

มห + อุธร = มโหธร จึงขาดน้ำหนักที่ควรเชื่อถือ 

แต่ที่สำคัญก็คือ ถ้า “มโหธร” (-ธร ธ ธง) ก็ถูกเหมือนกัน-เช่นอ้างว่า แปลง ท- ท หาร เป็น ธ- ธ ธง-แล้วไซร้ ก็ควรจะพบคำที่สะกดเช่นนี้ในคัมภีร์เท่า ๆ กับที่พบ “มโหทร” (-ทร ท ทหาร) หรือควรจะพบบ้าง แต่นี่กลับไม่พบเลย 

สรุปว่า “มโหธรเทวี” (-ธร ธ ธง) เป็นคำที่เขียนผิดเพราะความเข้าใจผิด 

และการสะกดผิดเช่นนี้ ไม่ว่าจะออกมาจากเอกสารของแหล่งไหน ก็ต้องนับว่าผิดทั้งนั้น 

.........................................................

การแก้ไขให้ถูกต้อง เป็นสิ่งที่ควรทำ 

การอธิบายผิดให้เป็นถูก เป็นสิ่งที่ไม่ควรทำ

สังคมวิปริต

เพราะช่วยกันทำให้ผิดกลายเป็นถูก

.........................................................

พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย

ภาคีสมาชิก ราชบัณฑิตยสภา

๑๖ เมษายน ๒๕๖๗

๑๘:๑๕

[full-post]