ทองย้อย แสงสินชัย
#บาลีวันละคำ (4,324)
พนักงานเก็บส่วย
บาลีว่าอย่างไร
ผู้เขียนบาลีวันละคำได้เห็นนักเรียนบาลีแปลภาษาบาลีคำหนึ่งเป็นภาษาไทยว่า “เจ้าหน้าที่สรรพากร” ก็นึกสงสัยว่า เจ้าหน้าที่สรรพากร คำบาลีว่าอย่างไร
ข้อความที่มีคำแปลว่า “เจ้าหน้าที่สรรพากร” เป็นคาถา มีข้อความเต็ม ๆ ดังนี้ -
..............
มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวา ราชาโน เทฺว จ ขตฺติเย
รฏฺฐํ สานุจรํ หนฺตฺวา อนีโฆ ยาติ พฺราหฺมโณ.
ที่มา: ปกิณกวรรค ธรรมบท พระไตรปิฎกเล่ม 25 ข้อ 31
..............
พระธัมมปทัฏฐกถาแปล ภาค 7 เรื่องลกุณฏกภัททิยเถระ ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลีย (แบบประกอบหลักสูตรบาลีสนามหลวงชั้น ป.ธ.3) แปลเป็นไทยดังนี้ -
..............
บุคคลฆ่ามารดาบิดา
ฆ่าพระราชาผู้กษัตริย์ 2 พระองค์
และฆ่าแว่นแคว้นพร้อมด้วยเจ้าพนักงานเก็บส่วยแล้ว
เป็นพราหมณ์ ไม่มีทุกข์ ไปอยู่
..............
ได้ความว่า คำว่า “เจ้าหน้าที่สรรพากร” แปลมาจากคำบาลีว่า “สานุจรํ” ซึ่งพระธัมมปทัฏฐกถาแปล ภาค 7 แปลว่า “พร้อมด้วยเจ้าพนักงานเก็บส่วย”
“สานุจรํ” ศัพท์เดิมคือ “สานุจร” แยกศัพท์เป็น ส + อนุจร
“ส” ตัดมาจาก “สห” เป็นคำนิบาต แปลว่า พร้อมกัน, ร่วมกัน
ศัพท์ที่แปลว่า “เจ้าพนักงานเก็บส่วย” คือ “อนุจร”
“อนุจร” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เที่ยวไปตาม” เอามาใช้ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายไว้ว่า -
“อนุจร : (คำนาม) ผู้ประพฤติตาม, ผู้ติดตาม; เรียกพระภิกษุลูกวัดว่า พระอนุจร, พระอันดับ ก็เรียก. (ป., ส.).”
แต่ “อนุจร” ในคำว่า “สานุจรํ” พระธัมมปทัฏฐกถา ภาค 7 ขยายความไว้ว่า “สานุจรนฺติ: อายสาธเกน อายุตฺตเกน สหิตํ”
พระธัมมปทัฏฐกถาแปล ภาค 7 แปลไว้ว่า “บทว่า สานุจรํ ได้แก่ ผู้เป็นไปกับด้วยผู้จัดการส่วยให้สำเร็จ คือเจ้าพนักงานเก็บส่วย”
“ผู้จัดการส่วยให้สำเร็จ” แปลจากคำว่า “อายสาธเกน” (รูปคำเดิม อายสาธก)
“เจ้าพนักงานเก็บส่วย” แปลจากคำว่า “อายุตฺตเกน” (รูปคำเดิม อายุตฺตก)
สรุปคำแปลตามพระธัมมปทัฏฐกถาแปล ดังนี้ -
“อนุจร” แปลว่า “เจ้าพนักงานเก็บส่วย”
“อายสาธก” แปลว่า “ผู้จัดการส่วยให้สำเร็จ”
“อายุตฺตก” แปลว่า “เจ้าพนักงานเก็บส่วย”
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อายุตฺตก” ว่า one who is devoted to or entrusted with, a trustee, agent, superintendent, overseer (ผู้อุทิศตนให้หรือได้รับมอบหมายให้, คนเก็บภาษี, ผู้ดูแล, ผู้จัดการ, เจ้าพนักงาน)
คำว่า “สรรพากร”พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายไว้ว่า -
“สรรพากร : (คำนาม) อากรที่เก็บจากสิ่งที่เป็นเองหรือมีบ่อเกิดเป็นรายได้.”
ขยายความ :
คาถา “มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวา” หนังสือ “พุทธวจนะในธรรมบท” โดย เสฐียรพงษ์ วรรณปก แปลว่า -
..............
มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวา ราชาโน เทฺว จ ขตฺติเย
รฏฺฐํ สานุจรํ หนฺตฺวา อนีโฆ ยาติ พฺราหฺมโณ ฯ*
พราหมณ์ฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ฆ่าขัตติยราชอีกสององค์
ทำลายรัฐ พร้อมทั้งผู้ครองรัฐเสียแล้ว ย่อมสัญจรไป อย่างไร้ทุกข์
Having slain mother and father, And two warrior kings,
Having destroyed a country, With its governor, Ungrieving goes a brahmana.
..............
มีคำอธิบายแนบท้ายดังนี้
* "ฆ่ามารดา" หมายถึง ฆ่าตัณหา
"ฆ่าบิดา" หมายถึง ฆ่าอัสมิมานะ หรือความถือตัว
"ฆ่าขัตติยราชอีกสององค์" หมายถึง ฆ่าสัสตทิฐิ และอุจเฉททิฐิ
"ทำลายรัฐ" หมายถึง ควบคุมอายตนะภายใน และภายนอก
"ผู้ครองรัฐ" หมายถึง นันทิราคะ หรือความกำหนัดยินดี
..............
ขอท่านผู้สนใจบาลีพึงประมวลความเอาเถิดว่า “อนุจร” “อายสาธก” “อายุตฺตก” ควรจะแปลเป็นไทยว่าอย่างไร
“เจ้าพนักงานเก็บส่วย”?
“เจ้าหน้าที่สรรพากร”?
“ผู้ครองรัฐ”?
..............
ดูก่อนภราดา!
วาทะสมเด็จโต -
: ศัพท์เดียวมีอรรถตั้งร้อย
: กรรมการรู้น้อยหาว่าขรัวโตบ้า
[full-post]
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ