ความรู้เรื่องการประเคน (๑)

ความรู้เรื่องการประเคน (๑)

-------------------------

คำว่า “ประเคน” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.๒๕๕๔ บอกความหมายไว้ว่า - 

....................................................

ประเคน : (คำกริยา) ถวายของพระโดยวิธียกส่งให้ตามพิธีการที่กําหนดไว้ เช่น ประเคนอาหาร; ส่งให้ถึงมือ (ใช้ในความแดกดัน) เช่น ต้องเอาไปประเคนให้จนถึงที่; (ภาษาปาก) ตี เช่น ประเคนกระบาล ๓ ที.

....................................................

คัมภีร์มหาวิภังค์ ภาค ๒ วินัยปิฎก พระไตรปิฎกเล่ม ๒ ข้อ ๕๒๔ (สิกขาบทว่าด้วยฉันอาหารที่ไม่ได้รับประเคน) มีคำอธิบายลักษณะ “ทินฺนํ” (ของที่เขาให้ คือของที่เขาประเคน) ไว้ดังนี้ -

....................................................

ทินฺนํ  นาม  กาเยน  วา  กายปฏิพทฺเธน  วา  นิสฺสคฺคิเยน  วา  เทนฺเต  หตฺถปาเส  ฐิโต  กาเยน  วา  กายปฏิพทฺเธน  วา  ปฏิคฺคณฺหาติ  เอตํ  ทินฺนํ  นาม  ฯ

ที่ชื่อว่า “ทินฺนํ” (ของที่เขาให้) คือ เขาให้ด้วยกาย ด้วยของเนื่องด้วยกาย หรือโยนให้ ๑ ผู้ให้อยู่ในหัตถบาส ๑ ภิกษุรับด้วยกาย หรือด้วยของเนื่องด้วยกาย ๑ นี้ชื่อว่า “ทินฺนํ”

....................................................

ข้อความในพระวินัยปิฎกเหมือนตัวบทในกฎหมาย มีบางคำที่ต้องขยายความ เช่น -

คำว่า “ให้ด้วยกาย” หมายความว่า ใช้มือจับของที่จะให้แล้วยื่นให้

คำว่า “ให้ด้วยของเนื่องด้วยกาย” หมายความว่า ไม่ได้ใช้มือจับของที่จะให้โดยตรง เช่น ใช้ทัพพีตักข้าวใส่บาตร ผู้ให้จับทัพพี ไม่ได้หยิบก้อนข้าวด้วยมือ 

คำว่า “หัตถบาส” หมายความว่า ระยะห่างประมาณ ๑ ศอก โดยเจตนาก็คือ ระยะห่างที่สามารถยื่นมือส่งของ-รับของให้กันได้อย่างสะดวก

......................

คัมภีร์สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย ขยายความลักษณะการให้-การรับเป็นหลักการไว้ ดังนี้ -

....................................................

ปญฺจหิ  องฺเคหิ  ปฏิคฺคหณํ  รุหติ  ฯ

การรับประเคนย่อมมีผลเมื่อครบองค์ ๕ คือ

(๑) ถามมชฺฌิมสฺส  ปุริสสฺส  อุจฺจารณมตฺตํ  โหติ

ของที่ประเคนพอที่คนมีกำลังปานกลางยกได้ ๑

(๒) หตฺถปาโส  ปญฺญายติ

หัตถบาสปรากฏ (ผู้ประเคนอยู่ในหัตถบาส) ๑

(๓) อภิหาโร  ปญฺญายติ

การน้อมถวายปรากฏ (ผู้ประเคนน้อมถวาย) ๑

(๔) เทโว  วา  มนุสฺโส  วา  ติรจฺฉานคโต  วา  เทติ  

เทวดาก็ตาม มนุษย์ก็ตาม ดิรัจฉานก็ตาม ถวาย (ประเคน) ๑

(๕) ตํ  ปน  ภิกฺขุ กาเยน  วา  กายปฏิพทฺเธน  วา  ปฏิคฺคณฺหาติ  ฯ

ภิกษุรับประเคนของนั้นด้วยกาย หรือด้วยของเนื่องด้วยกาย ๑

เอวํ  ปญฺจหงฺเคหิ  ปฏิคฺคหณํ  รุหติ  ฯ

การรับประเคนย่อมมีผลเมื่อครบองค์ ๕ ด้วยประการฉะนี้

ที่มา: สมันตปาสาทิกา ภาค ๒ หน้า ๔๗๘

....................................................

หนังสือวินัยมุข เล่ม ๑ พระนิพนธ์สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส หน้า ๑๕๑-๑๕๒ กล่าวถึงลักษณะการประเคนไว้ดังนี้ -

....................................................

พึงรู้ลักษณะการประเคนนั้น ดังนี้:

ของที่จะพึงประเคนนั้นไม่ใหญ่โตหรือหนักเกินไป พอคนปานกลางยกได้คนเดียว เป็นองค์อัน ๑ 

ผู้ประเคนเข้ามาอยู่ในหัตถบาส เป็นองค์อัน ๑ 

เขาน้อมเข้ามา เป็นองค์อัน ๑

กิริยาที่น้อมเข้ามาให้นั้น ด้วยกายก็ได้ ด้วยของเนื่องด้วยกายก็ได้ ด้วยโยนให้ก็ได้ เป็นองค์อัน ๑ 

ภิกษุรับด้วยกายก็ได้ ด้วยของเนื่องด้วยกายก็ได้ เป็นองค์อัน ๑.

....................................................

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต อธิบายคำว่า “ประเคน” ไว้ดังนี้ -

....................................................

ประเคน : ส่งของถวายพระภายในหัตถบาส, ส่งให้ถึงมือ; 

องค์แห่งการประเคนมี ๕ คือ 

๑. ของไม่ใหญ่โตหรือหนักเกินไป พอคนปานกลางคนเดียวยกได้ 

๒. ผู้ประเคนเข้ามาอยู่ในหัตถบาส คือห่างประมาณศอกหนึ่ง 

๓. เขาน้อมของนั้นเข้ามาให้ 

๔. น้อมให้ด้วยกาย ด้วยของเนื่องด้วยกาย หรือโยนให้ก็ได้ 

๕. ภิกษุรับด้วยกายก็ได้ ด้วยของเนื่องด้วยกายก็ได้ (ถ้าผู้หญิงประเคน ใช้ผ้ากราบหรือผ้าเช็ดหน้าที่สะอาดรับ)

....................................................

หนังสือ พุทธประวัติสังเขป ส่วนที่ว่าด้วยศาสนพิธีสังเขป (แบบประกอบนักธรรมชั้นตรี) ของมหามกุฏราชวิทยาลัย หน้า ๙๒-๙๓ อธิบายเรื่องประเคนไว้ดังนี้ 

.................................................... 

๒. วิธีประเคนของพระ

        การประเคนของพระ  คือการถวายของให้ถึงมือพระ. ถ้าผู้หญิงประเคน ต้องวางบนผ้าหรือภาชนะเช่นบาตรเป็นต้นที่พระถืออยู่.

        ของที่ประเคนต้องไม่เป็นวัตถุอนามาส หรือของที่พระไม่ควรจับ เช่น เงิน ทองคำ และไม่เป็นของที่หนักถึงกับต้องหาม. แม้อาหารทุกชนิด ถ้าเลยเที่ยงแล้วก็ไม่ต้องประเคน.

        ผู้ประเคน พึงเข้าใกล้พระประมาณ ๑ ศอก ไม่เกินศอกคืบ จะนั่งหรือยืนแล้วแต่สถานที่. จับของสองมือ (บางอย่างต้องจับมือเดียว เช่นช้อนตักของใส่บาตร) ยกขึ้น น้อมถวาย เสร็จแล้วไหว้หรือกราบแล้วแต่กรณี. 

        มารยาทของผู้ประเคน ต้องแสดงออกด้วยความเคารพ ไม่ใช่เสือกไสให้ ทิ้งให้โดยไม่เคารพ, ไม่ควรสูบบุหรี่ ปากคาบหรือนิ้วหนีบบุหรี่ขณะประเคน. คนที่มืนเมาก็ไม่ควรเข้าประเคน.

....................................................

ที่นำเสนอมานี้เป็นหลักการที่ท่านแสดงไว้ เป็นส่วนที่ควรศึกษาให้เข้าใจและปฏิบัติให้ถูกต้อง

ตอนต่อไปจะเป็นส่วนความคิดเห็น

พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย

๒๓ กันยายน ๒๕๖๕

๑๓:๔๗

[full-post]