พระไตรปิฎกเล่มเดียวมีหลายคัมภีร์มีวิธีอ้างอย่างไร

พระไตรปิฎกเล่มเดียวมีหลายคัมภีร์มีวิธีอ้างอย่างไร

..................................................

ขอเตือนว่า นี่เป็นอีกเรื่องหนึ่งที่อ่านแล้วไม่สนุกอย่างยิ่ง เพราะเป็นวิชาการ ผมไม่รู้ว่าจะเขียนให้อ่านสนุกได้อย่างไร จึงขออภัยญาติมิตรที่ชอบเรื่องสนุกๆ ไว้ ณ ที่นี้ด้วย

..................................................

พระไตรปิฎกเล่มเดียวมีหลายคัมภีร์ เวลาอ้างอิง จะอ้างอย่างไร?

หลักการอ้างก็คือ 

..................................................

ระบุชื่อคัมภีร์นั้นว่าอยู่ในพระไตรปิฎกเล่มไหน

ไม่ใช่-ระบุว่าพระไตรปิฎกเล่มนั้นมีคัมภีร์อะไรบ้าง

..................................................

ยกตัวอย่าง ยกคาถาบทนี้ไปแสดง -

..........................................

อปฺปมาโท อมตํ ปทํ      ปมาโท มจฺจุโน ปทํ

อปฺปมตฺตา น มียนฺติ      เย ปมตฺตา ยถา มตา.

ความไม่ประมาทเป็นทางไม่ตาย

ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย

คนทั้งหลายที่ไม่ประมาทย่อมไม่ตาย

คนประมาทก็เหมือนคนตายแล้ว

..........................................

ตรวจดูในพระไตรปิฎก ปรากฏว่าเป็นข้อความจากคัมภีร์ธรรมบท อัปปมาทวรรค ข้อ ๑๒ หน้า ๑๘

คัมภีร์ธรรมบทอยู่ในพระไตรปิฎกเล่ม ๒๕

พระไตรปิฎกเล่ม ๒๕ มี ๕ คัมภีร์อยู่ในเล่มเดียวกัน คือ ขุททกปาฐะ ธรรมบท อุทาน อิติวุตตกะ สุตตนิบาต

ทั้ง ๕ คัมภีร์อยู่ในกลุ่มขุททกนิกาย สุตตันตปิฎก

ทั้งหมดนี้คือข้อมูลแหล่ง “ที่มา” ที่จะต้องอ้าง

เวลาอ้างไม่ต้องบอกข้อมูลทั้งหมดนี้ 

คงบอกแต่เพียงว่า -

.................................

ธรรมบท ๒๕/๑๒/๑๘

.................................

สั้นๆ แค่นี้พอ

“ธรรมบท” เป็นการให้ข้อมูลเบื้องต้นเพื่อให้ผู้อ่านรู้ว่าข้อความที่ยกมานั้นเป็นพระวินัย พระสูตร หรือพระอภิธรรม เป็นที่รู้กันว่าธรรมบทอยู่ในพระสุตตันตปิฏหรือพระสูตร

“๒๕” บอกให้รู้ว่าข้อความนั้นอยู่ในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ แต่พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ มีคัมภีร์อะไรรวมอยู่ด้วยกันบ้างไม่ต้องยกมาอ้าง เพราะคัมภีร์อื่นไม่เกี่ยว เกี่ยวเฉพาะคัมภีร์ธรรมบท

ต่อจากนั้นก็บอกข้อ (๑๒) บอกหน้า (๑๘)

เปิดไปตามที่บอกไว้ก็จะพบข้อความที่ยกไปแสดงนั้น

..........................

ความจริง วิธีอ้างอิงตามที่ว่ามานี้เป็นที่รู้กันอยู่แล้วในหมู่นักเขียนนักอ่านเรื่องราวในพระพุทธศาสนาที่อ้างถึงพระไตรปิฎก 

ที่ผมยกเอามาเขียนอธิบายนี้ก็เนื่องจากเมื่อวันก่อนผมได้อ่านโพสต์ของพระคุณเจ้าท่านหนึ่งซึ่งเป็น “เพื่อน” กันทางเฟซบุ๊ก ท่านยกข้อความจากพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ มาอ้าง ข้อความนั้นเป็นคาถาว่าดังนี้ -

............................................

สวนฺติ สพฺพธี โสตา        ลตา อุพฺภิชฺช ติฏฺฐติ

ตญฺจ ทิสฺวา ลตํ ชาตํ       มูลํ ปญฺญาย ฉินฺทถ.

............................................

และอ้าง “ที่มา” ว่า --

............................................

( สูกรโปติกาวตฺถุ. สุตฺต. ขุ. ขุทฺทกปาฐ-ธมฺมปทคาถา. ๒๕/๓๔.๓๔๐ )

............................................

ผมเห็นวิธีอ้างที่มาแล้ว รู้สึกว่าแปลกไปอีกแบบหนึ่ง ไม่เหมือนกับที่เรียนมาและที่นิยมอ้างกันทั่วไป แต่มีบางอย่างที่สะดุดๆ อยู่

ขออนุญาตอธิบายข้อความใน “ที่มา” ที่อ้างนั้นพอเป็นที่เข้าใจกันดังนี้ -

“สูกรโปติกาวตฺถุ” เป็นชื่อเรื่องในคัมภีร์ธัมมปทัฏฐกถา คัมภีร์นี้ผมเคยเขียนเล่าให้ฟังกันมาแล้วเมื่อเร็วๆ นี้ 

..................................................

คัมภีร์ธัมมปทัฏฐกถา

https://www.facebook.com/tsangsinchai/posts/pfbid021KU7xoaJyp5vKWRhJD9VzG5AUwPXKTvxHWLHzXpJvrPL9dpopXbjZG4TeKo6QhdWl

..................................................

“สุตฺต.” เป็นคำย่อของพระสุตตันตปิฎก

“ขุ.” เป็นคำย่อของคัมภีร์ขุททกนิกายที่ผมเคยอธิบายมาแล้ว

“ขุทฺทกปาฐ-ธมฺมปทคาถา” เป็นชื่อคัมภีร์ ๒ ใน ๕ คัมภีร์ที่รวมอยู่ในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ ที่บอกไว้แล้วข้างต้น

ในตัวเล่มพระไตรปิฎกจะพิมพ์ชื่อคัมภีร์ไว้ทั้ง ๕ คัมภีร์ว่า “ขุทฺทกปาฐ-ธมฺมปทคาถา-อุทาน-อิติวุตฺตก-สุตฺตนิปาตา” และพิมพ์แบบย่อว่า “ขุทฺทกปาฐ-ธมฺมปทคาถา ... สุตฺตนิปาตา”

“๒๕/๓๔.๓๔๐” “๒๕” คือเล่ม “๓๔” คือข้อ “๓๔๐” คือข้อประจำคาถาบทนี้ 

ข้อประจำคาถานี้ พระไตรปิฎกบาลีฉบับสยามรัฐที่เป็นเล่มกระดาษไม่มีลงไว้ แต่พระไตรปิฎกฉบับ BUDSIR 7 for Windows ซึ่งใช้ฉบับสยามรัฐเป็นต้นแบบมีลงไว้ด้วย

ที่ผมว่า “มีบางอย่างที่สะดุดๆ อยู่” มีจุดที่สะดุดใจผมดังนี้ -

๑ คาถาที่ยกมาแสดง (สวนฺติ สพฺพธี โสตา ...) อยู่ในคัมภีร์ธรรมบท (ธมฺปทคาถา) ไม่ได้อยู่ในคัมภีร์ขุทฺทกปาฐ การมีชื่อคัมภีร์ปรากฏอยู่ ๒ ชื่อ (ขุทฺทกปาฐ-ธมฺมปทคาถา) ทำให้สับสนว่า คาถานั้นยกมาจากคัมภีร์ไหนกันแน่ ขุทฺทกปาฐ หรือธมฺปทคาถา?

เมื่อเป็นคาถาในคัมภีร์ธรรมบท ก็ระบุชื่อคัมภีร์ธรรมบท (ธมฺปทคาถา) ตรงๆ คัมภีร์เดียว ตัดชื่อคัมภีร์อื่นออกไป ก็จะชัดเจน

๒ “สูกรโปติกาวตฺถุ” เป็นชื่อเรื่องในคัมภีร์ธัมมปทัฏฐกถา ไม่มีในคัมภีร์ธรรมบท (ธมฺปทคาถา) ถ้าจะอ้างชื่อ “สูกรโปติกาวตฺถุ” ก็ควรระบุว่าอยู่ในคัมภีร์ธัมมปทัฏฐกถาภาคไหน ผู้สนใจจะได้ตามไปอ่านได้ถูก และควรอ้างคนละส่วนกัน ไม่ต้องเอามาปนหรือพวงอยู่ลอยๆ กับคัมภีร์ธรรมบท

๓ “สุตฺต. ขุ.” ไม่มีอยู่ในระบบอักษรย่อชื่อคัมภีร์ “สุตฺต.” เป็นอักษรย่อชื่อพระสุตตันตปิฎกที่ใช้ในเล่มพระไตรปิฎกเท่านั้น 

เท่าที่ยุติในเวลานี้:

- พระวินัยปิฎก ใช้อักษรย่อ “วิ.” (คือ วินัยปิฎก) ตามด้วยชื่อย่อคัมภีร์

- พระอภิธรรมปิฎก ใช้อักษรย่อ “อภิ.” (คือ อภิธัมมปิฎก) ตามด้วยชื่อย่อคัมภีร์

- พระสุตตันตปิฎก ไม่ใช้อักษย่อ “สุตฺต.” แต่ใช้อักษรย่อชื่อ “นิกาย” (ที.ม.สัง.อัง.ขุ.) ตามด้วยชื่อย่อคัมภีร์

นี่คือที่ผมเคยบอกว่า ... “ชื่อคัมภีร์เป็นอักษรย่อ” แต่ละคัมภีร์ใช้อักษรย่ออย่างไร เป็นที่ตกลงกันเรียบร้อยแล้ว ... 

..........................

เรื่องที่เขียนมานี้ ทีแรกผมคิดว่าจะเขียนส่งไปถวายพระคุณเจ้าผู้เป็น “เพื่อน” ให้อ่านรูปเดียว แต่มาคิดดูอีกที เขียนให้คนอื่นอ่านด้วยน่าจะเกิดประโยชน์ในวงกว้างขึ้นไป

เพราะฉะนั้น จึงกราบขออภัยพระคุณเจ้าไว้ ณ ที่นี้ หากคำอธิบายนี้จะไปกระทบกับอะไรเข้าบ้างที่อาจทำให้ไม่สบายใจ ขอได้โปรดรับคำขอขมาล่วงหน้านี้ด้วยเทอญ

-------------------------

พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย

๑ ตุลาคม ๒๕๖๕

๑๙:๒๐

[full-post]