อินทรีย์กับพละต่างกันอย่างไร

 

สมเกียรติ พลเดชอุดมคุณ

อินทรีย์กับพละต่างกันอย่างไร

   ถาม อินทรีย์ ๕ กับพละ ๕ ต่างกันอย่างไร

   ตอบ อินทรีย์ ๕ และพละ ๕ นี้ ล้วนเป็นหมวดธรรมในโพธิปักขิยธรรม คือ ธรรมอันเป็นฝ่ายโพธิ คือการตรัสรู้ ซึ่งธรรมะในหมวดนี้มีอยู่ ๓๗ ประการ จัดลำดับ จากต่ำไปหาสูง คือเริ่มต้นด้วย สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ มรรคมีองค์ ๘ รวมเป็นโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ในที่นี้จะ ขอพูดเฉพาะอินทรีย์กับพละที่ตั้งประเด็นเท่านั้น อินทรีย์นั้นได้แก่ ธรรมชาติที่เป็นใหญ่ อย่างเช่น ในขณะที่เกิดความเชื่อความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยนั้น ขณะนั้นศรัทธาเป็นใหญ่ คือเป็นใหญ่ในลักษณะแห่งความเชื่อความเลื่อมใสนั้น ธรรมอื่นๆ ที่เกิดร่วมด้วย มิได้มีลักษณะแห่งความเชื่อความเลื่อมใสนี้ เพราะเหตุนี้ศรัทธาจึงเป็นใหญ่ในลักษณะของความเชื่อ เป็นสัทธินทรีย์และเมื่อความเชื่อความเลื่อมใสนี้มีกำลังมากจนถึงความไม่หวั่นไหวแปรเปลี่ยนเป็นอย่างอื่น เมื่อนั้นศรัทธาก็จะถึงความเป็นศรัทธาพละ เพราะ ไม่หวั่นไหว ลักษณของอินทรีย์จึงเป็นใหญ่เท่านั้น ซึ่งอาจทำให้หวั่นไหวได้ ถ้ามีกำลังไม่พอ แต่เมื่อใดที่ศรัทธามีกำลังเข้าถึงความเป็นพละแล้วแล้ว ศรัทธานั้นจะไม่หวั่นไหวคลอนแคลนเลย เป็นศรัทธาที่มั่นคง ก็อินทรีย์ ๕ พละ ๕ ุนั้น มีอยู่อย่างละ ๕ เท่ากัน โดยสภาวธรรมเป็นอย่างเดียวกัน คือ ๑ ศรัทธาเจตสิก เป็นทั้งสัทธินทรีย์ และสัทธาพละ  ๒ วืริยเจตสิก เป็นทั้งวิริยินทรีย์ และวิริยพละ ๓ สติเจตสิก เป็นทั้งสตินทรีย์ และสติพละ ๔ เอกัคคตาเจตสิก เป็นทั้งสมาธินทรีย์ และสมาธิพละ  ๕. ปัญญาเจตสิก เป็นทั้งปัญญินทรีย์ และปัญญาพละ

   สรุปว่า อินทรีย์นั้นหมายถึงลักษณะที่เป็นใหญ่ พละนั้นหมายถึงลักษณะที่ไม่หวั่นไหว คือไม่หวั่นไหวต่อธรรมที่เป็นข้าศึกของพละธรรมเหล่านั้น เช่น เมื่อศรัทธาตั้งมั่นคงแล้ว ความไม่มีศรัทธาไม่อาจทำให้ศรัทธาหวั่นไหวได้ หรือเมื่อวิริยความเพียรมีกำลังเป็นพละแล้ว ความเกียจคร้านย่อมไม่อาจทําวิริยะให้หวั่นไหวได้ หรือเมื่อสติ มีกำลังเป็นพละแล้ว ความหลงลืมสติย่อมไม่อาจทำสติให้หวั่นไหวได้ หรือเมื่อสมาธิมีกำลังเป็นสมาธิพละแล้ว ความฟุ้งซ่านย่อมไม่อาจทำสมาธิให้หวั่นไหวได้ หรือเมื่อปัญญามีกำลังเป็นปัญญาพละแล้ว ความไม่รู้คืออวิชชาย่อมไม่อาจทำปัญญาให้หวั่นไหวได้ นี่คือลักษณะของพละ (จากมิลินทปัญหา)

[right-side]