ทองย้อย แสงสินชัย
#บาลีวันละคำ (3,770) (ชุดพุทธคุณ 9)
ภควา
..............
ผู้นับถือพระพุทธศาสนาย่อมสวดสาธยายคุณแห่งพระรัตนตรัย คือ พระพุทธคุณ พระธรรมคุณ และพระสังฆคุณ กันอยู่เสมอ
คำบาลีแสดงพระพุทธคุณว่าดังนี้ -
..............
อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ
วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู
อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ
สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควาติ.
ที่มา: วินัยปิฎก มหาวิภังค์ ภาค 1 พระไตรปิฎกเล่ม 1 ข้อ 1
..............
พระพุทธคุณ 9 ท่านนับบทว่า “ภควา” เป็นบทที่ 9
คำว่า “ภควา” ถ้าเขียนแบบคำอ่านต้องเขียนเป็น “ภะคะวา” ในที่นี้เขียนแบบคำไทยเป็น “ภควา” อ่านว่า พะ-คะ-วา
คำว่า “ภควา” รูปศัพท์เดิมเป็น “ภควนฺตุ” อ่านว่า พะ-คะ-วัน-ตุ มีรากศัพท์มาได้หลายทาง ขอนำมาแสดงพอเป็นตัวอย่างทางหนึ่ง คือรากศัพท์มาจาก ภาค (ธรรมที่ควรจำแนกแก่เวไนยสัตว์) + วนฺ (ธาตุ = เสพ) + นฺตุ ปัจจัย ลบ อา ที่ ภาค (ภาค > ภค) และลบ นฺ ที่สุดธาตุ (วนฺ > ว)
: ภาค + วนฺ = ภาควนฺ + นฺตุ = ภาควนนฺตุ > ภควนฺนฺตุ > ภควนฺตุ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ทรงเสพภาคธรรม”
“ภควา” แปลตามศัพท์ได้หลายนัย ดังนี้ -
(1) ภคฺคราโค ภคฺคโทโส ภคฺคโมโห ภคฺคมาโนติ ภควา = พระผู้ทรงทำลายราคะ โทสะ โมหะ มานะได้แล้ว
(2) ภาเค ทานสีลาทิปารมิธมฺเม ฌานวิโมกฺขาทิอุตฺตริมนุสฺสธมฺเม จ วนิ ภชิ เสวิ พหุลมกาสีติ ภควา = ผู้ทรงเสพภาคธรรม คือบารมีธรรมมีทานและศีลเป็นต้น และธรรมอันยิ่งของมนุษย์คือฌานและวิโมกข์เป็นต้น
(3) ภาเค วนิ อภิปตฺถยีติ ภควา = ผู้ทรงขวนขวายภาคธรรมแก่เวไนยสัตว์
(4) ภคสงฺขาตํ อิสฺสริยํ ยสญฺจ วมิ อุคฺคิริ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺฑยีติ ภควา = ผู้ทรงคายภคธรรมคืออิสริยะและยศได้แล้ว ทรงถ่มทิ้งไปดุจก้อนเขฬะ
(5) ทานสีลาทิปารปตฺตํ ภาคฺยมสฺส อตฺถีติ ภควา = ผู้ทรงมีโชค คือบรรลุความสำเร็จอันเกิดแต่บารมีคือทานและศีลเป็นต้น
(6) ปญฺจ มาเร อภญฺชีติ ภควา = ผู้ทรงทำลายมารทั้งห้าได้แล้ว
(7) ภคฺคสฺส ปาปกา ธมฺมาติ ภควา = ผู้ทรงทำลายบาปธรรมทั้งหลายได้แล้ว
หนังสือ ศัพท์วิเคราะห์ ของ พระมหาโพธิวงศาจารย์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙, ราชบัณฑิต) แปล “ภควนฺตุ” ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า, พระพุทธเจ้า
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ภควนฺตุ” ว่า fortunate, illustrious, sublime (มีโชค, มีชื่อเสียง, สูงส่ง) ขยายความไว้ว่า as Ep. and title “Lord” (ถ้าใช้เป็นคำแสดงคุณลักษณะและชื่อ ก็หมายถึง “ผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่”) และบอกว่าในภาษาอังกฤษมักแปลกันว่า Blessed One, Exalted One
“ภควนฺตุ” แจกด้วยวิภัตตินามที่ 1 (ปฐมาวิภัตติ) เอกวจนะ ปุงลิงค์ ลง สิ วิภัตติ ตามสูตรว่า “เอา นฺตุ กับ สิ เป็น อา”
: ภควนฺตุ + สิ (-นฺตุ + สิ = อา : ภคว + อา) = ภควา
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำนี้ไว้เป็น “ภควัต” “ภควันต์” “ภควา” “ภควาน” บอกไว้ว่า -
“ภควัต, ภควันต์, ภควา, ภควาน : (คำนาม) นามพระเป็นเจ้า, นามพระพุทธเจ้า, พระผู้เป็นเจ้า, พระผู้มีพระภาค. (ป., ส.).”
ในที่นี้ “ภควา” เป็นพระคุณนามของพระพุทธเจ้า มิได้หมายถึงพระผู้เป็นเจ้า
ขยายความ :
คัมภีร์วิสุทธิมรรค ภาค 1 หน้า 269 (ฉอนุสสตินิทเทส) แสดงเหตุที่ได้พระคุณนามว่า “ภควา” ไว้ ดังนี้ -
..............
ภคี ภชี ภาคี วิภตฺตวา อิติ
อกาสิ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา
พหูหิ ญาเยหิ สุภาวิตตฺตโน
ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจติ ฯ
พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น -
(1) ทรงเป็น “ภคี” = ผู้มีภคะคือโชค
(2) ทรงเป็น “ภชี” = ผู้เสพที่สงัด
(3) ทรงเป็น “ภาคี” = ผู้มีภาคะคือมีส่วนควรได้รับจตุปัจจัยหรือมีส่วนแห่งธรรม
(4) ทรงเป็น “วิภัตตวา” = ผู้จำแนกธรรม
(5) ได้ทรงทำ “ภัคคะ” = การหักกิเลสบาปธรรม
(6) ทรงเป็น “ครุ” = เป็นครู
(7 ) ทรงเป็น “ภาคยะ” = ผู้มีบุญบารมี
(8) ทรงเป็น “สุภาวิตัตตะ” = ผู้อบรมพระองค์ดีแล้วด้วยเญยธรรมเป็นอันมาก
(9) ทรงเป็น “ภวันตคะ” = ผู้ถึงที่สุดแห่งภพ (ไม่ต้องไปเกิดในภพภูมิไหนๆ อีก)
ด้วยเหตุดังกล่าวมานี้ บัณฑิตจึงถวายพระนามว่า “ภควา”
..............
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ที่คำว่า “ภควา” สรุปความไว้ดังนี้ -
..............
ภควา : พระผู้มีพระภาค, เป็นพระนามหนึ่งของพระพุทธเจ้า และเป็นคำแสดงพระพุทธคุณอย่างหนึ่ง แปลว่า “ทรงเป็นผู้มีโชค” คือ หวังพระโพธิญาณก็ได้สมหวัง ประกาศพระศาสนาก็ชักจูงผู้คนให้ได้บรรลุธรรมสมปรารถนา มีผู้คิดร้ายก็ไม่อาจทำร้ายได้; อีกนัยหนึ่งว่าทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม (ข้อ ๙ ในพุทธคุณ ๙)
..............
ดูก่อนภราดา!
: จงสร้างโชคขึ้นมาด้วย
: อย่ารอให้โชคช่วยอย่างเดียว
[right-side]
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ