สมมติแห่งกาลเวลา
พระเจ้ามิลินท์ตรัสถามว่า "พระคุณเจ้ามีพรรษาเท่าไรแล้ว?"
พระนาคเสนทูลตอบว่า "๗ พรรษา"
พระเจ้ามิลินท์จึงตรัสว่า "อะไรเป็นเจ็ด?" พระคุณเจ้าชื่อว่าเจ็ด หรือการนับเป็นเจ็ด?
พระนาคเสนทูลถามย้อนว่า "พระองค์มีเงา พระองค์เองเป็นพระราชาหรือเป็นเงาราชา"
พระเจ้ามิลินท์ตรัสว่า "พระองค์เป็นราชา เงาไม่ใช่ แต่เงาอาศัยพระองค์เป็นไป"
พระนาคเสนจึงทูลว่า "ทำนองเดียวกัน อาตมาไม่ชื่อว่าเจ็ด การนับชื่อว่าเจ็ด แต่การนับอาศัยอาตมภาพเป็นไป"
อธิบายความ
การนับอายุว่า กี่วัน กี่เดือน กี่ปี เป็นสิ่งสมมติอย่างหนึ่ง วันเวลาเป็นสิ่งสมมติกัน เวลาจริงๆ นั้นไม่มี จะมีบ้างก็เพียงเครื่องวัด
เวลาซึ่งเราสมมติกันขึ้นใช้เป็นเครื่องกำหนดหมายเพียงเพื่อให้รู้กัน เช่นนาฬิกา เป็นต้น คนสมัยก่อน เมื่อยังไม่มีนาฬิกาใช้ ก็ทำอย่างอื่นเป็นเครื่องวัดเวลาแทน เช่นที่เราว่า นาฬิกาทราย คือเอาทรายใส่แก้วที่มีรูเล็กๆ พอเม็ดทรายไหลลงได้ เมื่อทรายไหลลงจนหมดก็ถือเป็นกำหนดชั่วเวลาหนึ่ง พวกที่ชนไก่พนันกันก็ใช้กะลามะพร้าวเจาะรูเล็กๆ แล้วลอยน้ำ พอกะลามะพร้าวจมก็ถือเป็นยกหนึ่ง แยกไก่ออกจากกันเหมือนแยกมวย บางคราวก็เอาผ้าขวั้นเป็นเชือกแล้วเอาไม้เสียบไว้ จุดไฟที่ปลายข้างหนึ่ง พอไฟลามไปถึงไม้ก็ถือเป็นหมดยก แต่การวัดเวลาอย่างนี้ไม่ค่อยแน่นอน เวลาใดลมแรงก็จะหมดยกเร็ว สู้ใช้กะลามะพร้าวเจาะรูไม่ได้ สมัยก่อนคนโบราณใช้ดูเงาแดดเอาก็มี ถือเป็นเครื่องวัดเวลาได้อย่างหนึ่ง
…
อายุของคนที่นับเป็นวัน เดือน ปี ก็เพียงสมมติจากการหมุนรอบตัวเอง และหมุนรอบดวงอาทิตย์ของโลก ที่เราเรียกว่าดวงอาทิตย์ขึ้นและตกก็เป็นสิ่งสมมติ ที่จริงดวงอาทิตย์ไม่ได้ขึ้นและไม่ได้ตก ที่เรียกว่าตะวันออก ตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้ก็เป็นเพียงสมมติบัญญัติเท่านั้น จริงๆ แล้วไม่มี
…
เรื่องเทศะก็เช่นเดียวกัน เทศะ คือ ความว่าง (Space) ซึ่งมีอยู่ทั่วไป เป็นหนึ่งนิรันดร แบ่งแยกไม่ได้ และเป็นสิ่งที่ทำให้สิ่งหนึ่งแยกออกจากสิ่งหนึ่ง เป็นห้อง สองห้อง ตึกสองห้องแยกจากกันเพราะมีเทศะ หรืออากาศ (Space) คั่นอยู่ ถ้าไม่มีความว่างคั่นอยู่ สิ่งทั้งหลายจะติดกันเป็นพืดเดียวไปหมด แม้นิ้วของเราแบ่งเป็น ๕ นิ้วได้ก็เพราะมีความว่างคั่นอยู่ระหว่างนิ้ว
…
ความว่างเหล่านี้มีอยู่ แม้ระหว่างปรมาณูหนึ่ง กับอีกปรมาณูหนึ่งเทศะ หรืออากาศ (Space) มิได้แบ่งตัวมันเอง แต่คนไปแบ่งว่านั่นคือประเทศไทย นั่นคือประเทศเขมร ลาว มาเลเซีย สิงคโปร์ เป็นต้น
.
ความว่างซึ่งปรากฏอยู่ทั่วไปนี้ ทางพระพุทธศาสนาเรียกอากาศธาตุ เป็นรูปอย่างหนึ่ง เรียกว่า วาโยรูป รวมความว่า ที่เรียกว่า เวลาเท่านั้นเท่านี้ก็ดี แบ่งเป็นวันเดือนปีก็ดี การนับอายุคนก็ดี ล้วนเป็นเรื่องสมมติทั้งสิ้น
…
อธิบายมิลินทปัญหา วรรคที่ ๑ (๕-๘)
ท่านอาจารย์วศิน อินทสระ
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ