แนะนำพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ (๖)

 

แนะนำพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ (๖)

--------------------------------

ทบทวนนิดนะครับ ผมเขียนบทความชุดนี้เนื่องจากมีญาติมิตรเอาเรื่องในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ ไปอ้าง และผมเห็นว่าวิธีบอก “ที่มา” แบบที่ท่านอ้างนั้นไม่ตรงตามหลักวิชา ก็เลยเขียนชี้แจง จะว่า “เพื่อเป็นความรู้” ก็ดูจะเขื่องเกินไป เอาเป็นว่า-เพื่อประกอบการพิจารณา-แค่นี้ก็แล้วกัน

ที่ตั้งชื่อบทความชุดนี้ว่า “แนะนำพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕” ก็เพราะเรื่องที่ท่านยกเอาไปอ้างคือ คัมภีร์ธมฺมปทคาถา อยู่ในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕

เขียนมา ๕ ตอนแล้ว เป็นการแนะนำวิธีเอาเรื่องใน ธมฺมปทคาถา ไปอ้างอิงว่าตามหลักวิชาควรอ้างอย่างไร ตั้งแต่ตอนนี้ไป จะขอแนะนำพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ เพื่อให้ตรงตามชื่อเรื่อง 

พระไตรปิฎกภาษาบาลีอักษรไทยฉบับที่ถือกันว่าเป็นมาตรฐานของเมืองไทยจัดพิมพ์เป็น ๔๕ เล่ม คัมภีร์ธมฺมปทคาถา อยู่ในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕

พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ รวมคัมภีร์ย่อยไว้ ๕ คัมภีร์ คือ

๑ ขุทฺทกปาฐ (ขุด-ทะ-กะ-ปา-ถะ)

๒ ธมฺมปทคาถา (ทำ-มะ-ปะ-ทะ-คา-ถา)

๓ อุทาน (อุ-ทา-นะ)

๔ อิติวุตฺตก (อิ-ติ-วัด-ตะ-กะ)

๕ สุตฺตนิปาต (สุด-ตะ-นิ-ปา-ตะ)

จะได้แนะนำคัมภีร์ทั้ง ๕ ไปตามลำดับ

......................

(๑) คัมภีร์ที่ ๑ “ขุทฺทกปาฐ” ในที่นี้ใช้ในภาษาไทยเป็น “ขุททกปาฐะ” 

ขุทฺทก + ปาฐ = ขุทฺทกปาฐ (ขุด-ทะ-กะ-ปา-ถะ) แปลตามศัพท์ว่า “ตัวบทที่เป็นเรื่องย่อย”

ชี้แจง :

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.๒๕๕๔ เก็บคำว่า “ขุทกนิกาย” ไว้ บอกไว้ดังนี้ -

.......................................................

ขุทกนิกาย : (คำนาม) ชื่อคัมภีร์นิกายที่ ๕ แห่งพระสุตตันตปิฎก แปลว่า หมวดเล็กน้อย รวบรวมข้อธรรมะที่ไม่อยู่ใน ๔ นิกายข้างต้น มี ๑๕ เรื่อง ซึ่งมีธรรมบทและชาดก รวมอยู่ในคัมภีร์นี้ด้วย.

.......................................................

แต่พจนานุกรมฯ ไม่ได้เก็บคำว่า “ขุทก” หรือ “ขุททก” โดดๆ หรือแม้แต่ที่สมาสกับคำอื่นไว้ เก็บแต่คำว่า “ขุทกนิกาย” คำเดียว ถ้าเอาคำว่า “ขุทกนิกาย” เป็นแนวเทียบ “ขุทฺทก” ในบาลีก็ควรใช้ในภาษาไทยเป็น “ขุทก” (ท ทหารตัวเดียว) 

ผมขอถือโอกาสที่พจนานุกรมฯ ไม่ได้เก็บคำว่า “ขุทก” หรือ “ขุทกปาฐะ” ไว้ ใช้สิทธิ์สะกดคำนี้เป็น “ขุททก” (ท ทหาร ๒ ตัว) เพื่อรักษารูปคำเดิม ทั้งเมื่อใช้รวมกับคำว่า “ปาฐะ” เป็น “ขุททกปาฐะ” ก็ถือว่าเป็นชื่อเฉพาะหรือวิสามานยนาม (proper name) มีสิทธิ์สะกดอย่างไรก็ได้ แต่ในที่นี้ใช้สิทธิ์สะกดตามรูปคำเดิม

ขยายความ :

“ขุททกปาฐะ” เป็นชื่อคัมภีร์หนึ่งในขุทกนิกาย (คำเดิมสะกด ขุททกนิกาย) 

“ขุทกนิกาย” เป็น ๑ ใน ๕ ส่วนของพระสุตตันปิฎกหรือพระสูตร (พระสุตตันตปิฎกเป็น ๑ ใน ๓ ของไตรปิฎก คือ พระวินัย พระสูตร พระอภิธรรม) 

๕ ส่วนของพระสุตตันปิฎกเรียกว่า “นิกาย” ประกอบด้วยทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตนิกาย (คำเดิมสะกด สังยุตตนิกาย) อังคุตรนิกาย (คำเดิมสะกด อังคุตตรนิกาย) และขุทกนิกาย

ขุทกนิกายเป็นส่วนที่รวมคัมภีร์ย่อยไว้ ๑๕ คัมภีร์ ที่เรียกว่า “คัมภีร์ย่อย” ไม่ได้หมายถึงเป็นคัมภีร์เล็กน้อยที่ไม่สำคัญ หากแต่หมายถึงคัมภีร์ที่ท่านไม่จัดรวมเข้าไว้ในนิกายทั้ง ๔ แต่แยกออกมาไว้ต่างหาก บางคัมภีร์ใหญ่มากเช่น “ชาดก” มีความยาว ๒ เล่มพระไตรปิฎก (เล่มที่ ๒๗-๒๘) ชาดกนี้มีคัมภีร์อธิบายขยายความที่เรียกว่า “อรรถกถา” อีกถึง ๑๐ เล่ม 

คัมภีร์ย่อย ๑๕ คัมภีร์มีชื่อดังนี้ (๑) ขุททกปาฐะ (๒) ธรรมบท (ธัมมปทคาถา) (๓) อุทาน (๔) อิติวุตตกะ (๕) สุตตนิบาต (๖) วิมานวัตถุ (๗) เปตวัตถุ (๘ ) เถรคาถา (๙) เถรีคาถา (๑๐) ชาดก (๑๑) นิทเทส (๑๒) ปฏิสัมภิทามรรค (๑๓) อปทาน (๑๔) พุทธวงส์ (๑๕) จริยาปิฎก

..............

คัมภีร์ “ขุททกปาฐะ” มีเนื้อหาเป็นบทสวดย่อยๆ ประกอบด้วย -

(๑) ไตรสรณคมน์ พุทธัง สะระณัง คัจฉามิ ... ที่เราคุ้นปากกันดีมาจากบทแรกของขุททกปาฐะนี้

(๒) สิกขาบท ๑๐ ว่าด้วยสิกขาบท ๑๐ ข้อ คือศีล ๑๐ ของสามเณร 

(๓) ทวัตติงสาการ แปลว่า “อาการสามสิบสอง” คือที่ขึ้นต้นว่า อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา นขา ทนฺตา ... มีอยู่ในกายนี้ คือผม ขน เล็บ ฟัน ...

(๔) สามเณรปัญหา ปัญหาที่ถามว่า อะไรชื่อว่าหนึ่ง จนถึงอะไรชื่อว่าสิบ หลักธรรมที่ว่า “สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร” อยู่ในเรื่องตอนนี้

(๕) มงคลสูตร เป็นพระสูตรที่เรารู้จักกันดี เป็นพระสูตรที่แสดงเรื่องมงคล ๓๘ ประการ

(๖) รตนสูตร ชื่อพระสูตรแปลว่า “พระสูตรว่าด้วยคุณแห่งพระรัตนตรัย” คำในพระสูตรที่รู้จักกันติดปากคือ “ยานีธะ ภูตานิ” จึงมักเรียกพระสูตรนี้ว่าบท “ยานี” นับถือกันว่าเป็นพระสูตรบำราบโรคระบาด การทำน้ำมนต์ก็มีที่มาจากพระสูตรนี้

(๗) ติโรกุฑฑกัณฑสูตร ว่าด้วยการอุทิศส่วนบุญแก่ผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องที่มักเรียกกันว่า “เปรตพระเจ้าพิมพิสาร” - อันที่จริงคือเปรตที่เคยเป็นญาติของพระเจ้าพิมพิสาร - ก็มีที่มาจากพระสูตรนี้ บท “อะยัญจะ โข” ที่พระสวดอนุโมทนาในงานอุทิศส่วนบุญก็มาจากพระสูตรนี้

(๘ ) นิธิกัณฑสูตร ว่าด้วยการฝังขุมทรัพย์คือบุญในพระพุทธศาสนา

(๙) กรณียเมตตสูตร ว่าด้วยวิธีแผ่เมตตาไปในสรรพสัตว์ โดยเฉพาะสำหรับนักปฏิบัติพระกรรมฐาน เพื่อให้ปลอดโปร่งปราศจากสิ่งกังวลรบกวนต่างๆ

ทั้งหมดนี้เป็นเนื้อหาในคัมภีร์ “ขุททกปาฐะ” ในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕

.................................................

สารบัญพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕

https://84000.org/tipitaka/read/?index_25

.................................................

(ตอนหน้า แนะนำคัมภีร์ธรรมบท)

พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย

๔ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๖

๑๑:๕๓

[full-post]