ทองย้อย แสงสินชัย
#บาลีวันละคำ (3,928)
ศักยภาพ
มีก็ยาก
ใช้ให้ถูกทางก็ยิ่งยาก
อ่านว่า สัก-กะ-ยะ-พาบ
ประกอบด้วยคำว่า ศักย + ภาพ
(๑) “ศักย”
บาลีเป็น “สกฺย” อ่านว่า สัก-กฺยะ คำว่า -กฺย (มีจุดใต้ กฺ) ไม่ใช่ กะ-ยะ แต่ออกเสียง กฺ ครึ่งเสียง หรือจะอ่านว่า สัก-เกียะ ตรงๆ ก็จะได้เสียงที่ชัดขึ้น
“สกฺย” รากศัพท์มาจาก สกฺ (ธาตุ = อาจ, สามารถ) + ณฺย ปัจจัย, ลบ ณฺ (ญฺย > ย)
: สกฺ + ณฺย = สกฺณฺย > สกฺย แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้สามารถ” (2) “ผู้สามารถที่จะรักษาตระกูลวงศ์ไว้ได้” (3) “ผู้เกิดในศากยตระกูลซึ่งมีมาแต่เดิม”
“สกฺย” ในที่นี้หมายถึง สามารถ, เป็นไปได้ (able, possible)
บาลี “สกฺย” สันสกฤตเป็น “ศกฺย”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า -
(สะกดตามต้นฉบับ)
“ศกฺย : (คำวิเศษณ์) 'ศักย,' อาจเปน, เปนได้; possible.”
ในภาษาไทยใช้เป็น “ศักย” ตามสันสกฤต พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -
“ศักย- ๑ : (คำวิเศษณ์) อาจ, สามารถ. (ส.).”
(๒) “ภาพ”
บาลีเป็น “ภาว” (พา-วะ) รากศัพท์มาจาก ภู (ธาตุ = มี, เป็น) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อู เป็น โอ, แปลง โอ เป็น อาว
: ภู + ณ = ภูณ > ภู > โภ > ภาว แปลตามศัพท์ว่า “ความมี” “ความเป็น”
“ภาว” หมายถึง ความมี, ความเป็น, ภาวะ, ธรรมชาติ (being, becoming, condition, nature)
ภาว แปลง ว เป็น พ : ภาว > ภาพ เมื่อใช้ต่อท้ายคำอื่น แปลว่า “การ--” หรือ “ความ--” แบบเดียวกับภาษาอังกฤษที่ลงท้ายว่า -ness, -tion หรือ -ty
“ภาพ” ในภาษาไทย นอกจากคงตามบาลีแล้ว ความหมายยังเคลื่อนที่ไปอีก
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -
“ภาพ, ภาพ- : (คำนาม) ความ, ความมี, ความเป็น, มักใช้ประกอบเป็นส่วนท้ายของคำสมาส เช่น มรณภาพ ว่า ความตาย; รูปที่ปรากฏเห็นหรือนึกเห็น เช่น ภาพทิวทัศน์ ภาพในฝัน, สิ่งที่วาดขึ้นเป็นรูปหรือสิ่งที่ถ่ายแบบไว้ เช่น ภาพสีน้ำมัน ภาพถ่าย. (ป., ส. ภาว).”
สกย + ภาว = สกยภาว > ศักยภาพ
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -
“ศักยภาพ : (คำที่ใช้ในปรัชญา) (คำนาม) ภาวะแฝง, อํานาจหรือคุณสมบัติที่มีแฝงอยู่ในสิ่งต่าง ๆ อาจทําให้พัฒนาหรือให้ปรากฏเป็นสิ่งที่ประจักษ์ได้ เช่น เขามีศักยภาพในการทำงานสูง น้ำตกขนาดใหญ่มีศักยภาพในการให้พลังงานได้มาก.
ขยายความ :
“ศักยภาพ” เป็นศัพท์บัญญัติจากคำอังกฤษว่า potential
พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปล potential เป็นไทยว่า -
1. สามารถจะเป็นได้, ความสามารถที่ซ่อนเร้นอยู่ภายใน, ขีดแห่งความสามารถ
2. ระดับความดันของไฟฟ้า
พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล potential เป็นบาลีดังนี้:
(1) sambhavanīya สมฺภวนีย (สำ-พะ-วะ-นี-ยะ) = น่าเป็นไปได้
(2) sakkuṇeyya สกฺกุเณยฺย (สัก-กุ-เนย-ยะ) = ความเป็นไปได้, ความสามารถ
(3) vidhyatthaka วิธฺยตฺถก (วิด-ทฺยัด-ถะ-กะ) = มีวิธีการ
(4) sakyatā สกฺยตา (สัก-กฺยะ-ตา) = ความสามารถ
..............
ดูก่อนภราดา!
: สอนคนให้เป็นคนเก่ง นับว่าดี
: แต่สอนคนให้เป็นคนดี จึงจะนับว่าเก่ง
[full-post]
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ