สติเจตสิก

สติเจตสิก

      สติเจตสิก คือ ธรรมชาติที่มีความระลึกได้ในอารมณ์ และให้สังวรอยู่กับกุศลธรรม เป็นลักษณะ มีอรรถ ๔ ประการ โดยเฉพาะ (ลักขณาทิจตุกะ) คือ :

      - อปีลาปนลกขณา มีความระลึกได้ในอารณ์เนืองๆ เป็นลักษณะ

      - อสมฺโมหรสา มีความไม่หลงลืม เป็นกิจ

      - วิสยาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานา มีความจดจ่อต่ออารมณ์ เป็นผล

      - ถิรสญฺญา ปทฏฺฐานา (วา) มีความจำอันมั่นคง เป็นเหตุใกล้ (หรือ)

      - กายาทิสติปฏฺฐานปทฏฺฐานา มีสติปัฏฐาน ๔ คือ กาย เวทนา จิต ธรรม เป็นเหตุใกล้

สติ มีลักษณะ ๒ ประการ ดังที่แสดงในมิลินทปัญหา คือ :

      ๑. อปิลาปนลักขณาสติ

      ๒. อุปคัณหณลักขณาสติ

      ๑. อปีลาปนลักขณาสติ ได้แก่ สติที่เตือนให้ระลึกไปในธรรมทั้งหลายว่า ธรรมสิ่งนี้ดี สิ่งนั้นชั่ว. สิ่งนี้เป็นประโยชน์ สิ่งนั้นไม่เป็นประโยชน์. ธรรมสิ่งนี้เป็นสติปัฏฐาน ๔, สิ่งนี้เป็นพละ ๕, สิ่งนี้เป็นโพชฌงค์ ๓, สิ่งนี้เป็นมรรค ๘ หรือสิ่งนี้เป็นสมถกรรมฐาน, สิ่งนี้เป็นวิปัสสนากรรมฐาน, สิ่งนี้เป็น ฌาน, เป็นสมาบัติ, เป็นวิชา, เป็นวิมุตติ, เป็นกองจิต, กองเจตสิก

      เมื่อ "อปีลาปนลักขณาสติ" เตือนให้ระลึกถึงธรรมเหล่านี้แล้ว ก็มิได้ส้องเสพธรรมอันมิควรเสพ กลับเสพธรรมที่ควรเสพ สตินี้ จึงหมายถึงสติที่ประกอบทั่วไปในโสภณจิต ย่อมให้ระลึกถึงกุศลธรรม โดยทำหน้าที่กั้นกระแสแห่งนิวรณ์ธรรม จะประกอบด้วยปัญญา หรือมิได้ประกอบด้วยปัญญา ก็สามารถให้ระลึกถึงกุศลธรรมโดยชอบได้

      ๒. อุปคัณหณลักขณาสติ ได้แก่ สติที่ชักชวนให้ถือเอาคติในธรรมอันดี ย่อมระลึกว่า ธรรมสิ่งนี้มีอุปการะ, ธรรมสิ่งนี้มิได้มีอุปการะ ถือเอาแต่ธรรมที่เป็นประโยชน์ ธรรมที่เป็นอุปการะ ดุจนายประตูของพระบรมกษัตริย์ ถ้าเห็นผู้ใดประหลาดเข้าไปสู่ประตูพระราชวัง ก็ห้ามเสียมิให้เข้า ผู้ใดมีอุปการะแก่พระบรมกษัตริย์ ก็ปล่อยให้เข้าไปสู่พระราชฐาน ย่อมกำจัดเสียซึ่งคนอันใช่ข้าเฝ้า ถือเอาแต่คนที่เป็นข้าเฝ้าให้เข้าสู่พระราชฐานนั้นได้ 

      "อุปคัณหณลักขณาสติ" จึงเป็นสติที่อุปการะแก่ปัญญาโดยตรง ได้แก่ สติสัมปชัญญะที่เกิดขึ้นในขณะพิจารณากาย, เวทนา, จิต, ธรรม ที่เรียกว่าเจริญ "สติปัฏฐาน ๔" อันเป็นปุพพภาคมรรค ซึ่งเป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ที่จะอุปการะให้แจ้งพระนิพพาน

ฉะนั้น สติ จึงมี ๒ อย่างคือ :-

      ๑) สติ ที่ประกอบกับโสภณจิตโดยทั่วไป ในขณะระลึกรู้อารมณ์ที่อดีตสัญญา เก็บจำไว้ตามนัยปริยัติด้วยอปิลาปนลักขณาสติ กับ

      ๒) สติ ที่กระทำความรู้สึกตัวขณะกำหนดรูปนามตามความจริงในการเจริญสติปัฏฐานตามนัยปฏิบัติด้วยอุปคัณหณลักขณาสติ

-------------

สติ - ในสติปัฏฐาน หรือในกุศลธรรมทั้งปวง มีหน้าที่กั้นกระแสแห่งตัณหาและปฏิฆะ อย่างที่ทรงตรัสว่า "อาตาปี สติมา สมฺปชาโน วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ" ผู้มีความเพียรเผากิเลส มีสติสัมปชัญญะ พึงกำจัดความยินดีและยินร้ายในขันธโลกเสียได้...ฯ 

และที่ทรงตรัสกับอชิตมาณพว่า- 

      ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ      สติ เตสํ นิวารณํ

      โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ            ปญฺญาเยเต ปิถิยฺยเร. 

    กระแสเหล่าใด มีอยู่ในโลก, สติ เป็นเครื่องกันกระแสเหล่านั้น

    เรากล่าวสติ ว่าเป็นธรรมเครื่องกั้นกระแส, กระแสเหล่านั้น 

    อันบุคคลพึงละได้ ด้วยปัญญา (ที่เข้าถึงภังคญาณ และ มรรคญาณ) ฯ 

------------

 

[full-post]