ทองย้อย แสงสินชัย
#บาลีวันละคำ (3,952)
อุทิศ
หญ้าปากคอกอีกคำหนึ่ง
อ่านว่า อุ-ทิด
“อุทิศ” บาลีเป็น “อุทฺทิสฺส” อ่านว่า อุด-ทิด-สะ รากศัพท์มาจาก อุ (คำอุปสรรค = ขึ้น, นอก) + ทิสฺ (ธาตุ = ประกาศ; แสดง; ให้), ซ้อน ทฺ ระหว่างอุปสรรคกับธาตุ (อุ + ทฺ + ทิสฺ) + ตฺวา ปัจจัย, แปลง ตฺวา เป็น ย แล้วแปลง ย กับที่สุดธาตุเป็น สฺส
: อุ + ทฺ + ทิสฺ = อุทฺทิสฺ + ตฺวา = อุทฺทิสฺตฺวา > อุทฺทิสฺย > อุทฺทิสฺส แปลตามศัพท์ว่า “ประกาศขึ้นแล้ว” “มุ่งเฉพาะแล้ว” “ตั้งใจให้แล้ว”
“อุทฺทิสฺส” เวลาใช้ในประโยต มักทำหน้าที่เป็น “กิริยาวิเสสนะ” (แต่งคำกริยาให้มีความหมายพิเศษกว่าปกติ) ในทางปฏิบัติคือไม่แปลว่า “แล้ว”
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อุทฺทิสฺส” ไว้ดังนี้ -
(1) (ใช้ในความหมายทั่วไป) indicating, with signs or indications (แสดง, มีเครื่องหมายหรือการแสดงออก)
(2) (ใช้เป็นกิริยาวิเสสนะ) -
(ก) pointing to, tending towards, towards, to (บ่งชี้ไปยัง, หันไปทาง, ไปทาง, ไปยัง)
(ข.) with reference to, on account of, for, concerning (ในเรื่อง, เนื่องด้วย, สำหรับ, เกี่ยวกับ)
ขยายความ :
ตฺวา ปัจจัย เป็นปัจจัยบอกอดีตกาล เวลาแปลต้องมีคำว่า “แล้ว” ต่อท้ายคำกริยา เช่น -
“กตฺวา” (กรฺ ธาตุ = ทำ + ตฺวา ปัจจัย) แปลว่า “ทำแล้ว”
“ทตฺวา” (ทา ธาตุ = ให้ + ตฺวา ปัจจัย) แปลว่า “ให้แล้ว”
“อุทฺทิสฺส” (อุ + ทฺ + ทิสฺ = แสดง + ตฺวา ปัจจัย) ก็ควรจะแปลว่า “แสดงขึ้นแล้ว” “มุ่งเฉพาะแล้ว” หรือ “ตั้งใจให้แล้ว”
แต่เพราะ “อุทฺทิสฺส” ใช้ทำหน้าที่กิริยาวิเสสนะ จึงไม่มีคำว่า “แล้ว” ต่อท้ายคำกริยา คงแปลแต่เพียงว่า “แสดงขึ้น” “มุ่งเฉพาะ” หรือ “ตั้งใจให้”
อนึ่ง คำว่า “แสดงขึ้น” “มุ่งเฉพาะ” หรือ “ตั้งใจให้” เป็นคำแปลตามศัพท์ คำแปลตามความหมายที่นักเรียนบาลีนิยมใช้ในการแปลคำนี้คือ “เจาะจง”
: “อุทฺทิสฺส” = “เจาะจง”
“อุทฺทิสฺส” ใช้ในภาษาไทยเป็น “อุทิศ”
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต อธิบายคำว่า “อุทิศ” ช่วยให้เห็นความหมายในภาษาบาลีไว้ดังนี้ -
..............
อุทิศ : เฉพาะ, เจาะจง, เพ่งเล็งถึง, ทำเพื่อ, หมายใจต่อ, มุ่งให้แก่, มุ่งไปยัง, มุ่งไปที่ (ดังตัวอย่างในประโยคต่างๆ ว่า “เขาออกบวชอุทิศพระพุทธเจ้า”, “เธอให้ทานอุทิศหมู่ญาติ”, “พระเถระเดินทางไกลจากเมืองสาวัตถีอุทิศหมู่บ้านนั้น”, “นายวาณิชลงเรือออกมหาสมุทรอุทิศสุวรรณภูมิ”); ในภาษาไทย มักใช้ในความหมายที่สัมพันธ์กับประเพณีการทำบุญเพื่อผู้ล่วงลับ หมายถึง ตั้งใจทำการกุศลนั้นโดยมุ่งให้เกิดผลแก่ผู้ตายที่ตนนึกถึง
..............
ผู้เขียนบาลีวันละคำขอขยายความเพิ่มเติมดังนี้ -
“เขาออกบวชอุทิศพระพุทธเจ้า” หมายความว่า ออกบวชเพราะนับถือและมุ่งปฏิบัติตามที่พระพุทธเจ้าตรัสสอน โดยที่ไม่เคยเห็นพระพุทธเจ้ามาก่อน
“เธอให้ทานอุทิศหมู่ญาติ” หมายความว่า ให้ทานโดยตั้งใจให้ผลแห่งทานนั้นไปถึงแก่หมูญาติ
“พระเถระเดินทางไกลจากเมืองสาวัตถีอุทิศหมู่บ้านนั้น” หมายความว่า เดินทางมุ่งตรงไปยังหมู่บ้านนั้น คือมีจุดหมายอยู่ที่หมู่บ้านนั้นโดยเฉพาะ
“นายวาณิชลงเรือออกมหาสมุทรอุทิศสุวรรณภูมิ” หมายความว่า แล่นเรือมุ่งหน้าไปยังสุวรรณภูมิ (ดินแดนที่นักเดินเรือสมัยโบราณนิยมไปค้าขาย) โดยตรง ไม่ไปที่อื่น
..............
บาลี “อุทฺทิสฺส” สันสกฤตเป็น “อุทฺทิศฺย” ภาษาไทยใช้ว่า “อุทิศ” ไม่ตามทั้งบาลีทั้งสันสกฤต
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า -
“อุทิศ : (คำกริยา) ให้, ยกให้, เช่น อุทิศส่วนบุญให้แก่ผู้ตายตามประเพณี; ทําเพื่อ, สละให้โดยเจาะจง. (ส. อุทฺทิศฺย; ป. อุทฺทิสฺส ว่า เจาะจง).”
..............
ดูก่อนภราดา!
: ถ้าแน่ใจว่าตั้งเป้าหมายไว้ไม่ผิด
: ก็อุทิศชีวิตให้เลย
[full-post]
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ