"ใจ" อยู่ที่ไหน ?

"ใจ"  อยู่ที่ไหน ?

"ใจ" (จิตฺตํ, มโน, มนํ...) อาศัยช่องทาง คือ ทวาร ๖ เกิด คือ - 

- ตา (จักขุปสาท) กระทบรูปารมณ์ (สี) เมื่อไร - การเห็น (จักขุวิญญาณ) คือใจ เกิดที่นั่น (เกิดที่จักขุปสาท)  

- หู (โสตปสาท) กระทบสัททารมณ์ (เสียง) เมื่อไร - การได้ยิน (โสตวิญญาณ) คือใจ เกิดที่นั่น (เกิดที่โสตปสาท) 

- จมูก (ฆานปสาท) กระทบคันธารมณ์ (กลิ่น) เมื่อไร - การรู้กลิ่น (ฆานวิญญาณ) คือใจ เกิดที่นั่น (เกิดที่ฆานปสาท) 

- ลิ้น (ชิวหาปสาท) กระทบรสารมณ์ (รส) เมื่อไร - การรู้รส (ชิวหาวิญญาณ) คือใจ เกิดที่นั่น (เกิดที่ชิวหาปสาท) 

- กาย (กายปสาท) กระทบโผฏฐัพพารมณ์ (เย็น-ร้อน,อ่อน-แข็ง,หย่อน-ตึง) เมื่อไร - การรู้สัมผัส... (กายวิญญาณ) คือใจ เกิดที่นั่น (เกิดที่กายปสาท ซึ่งมีทั่วไปในร่างกายมนุษย์ เว้นปลายเล็บ,เส้นผมเป็นต้น) 

- ใจ (มโนทวาร ได้แก่ภวังคจิต ๑๙) กระทบธัมมารมณ์ (สภาพธรรมต่าง ๆ มีสิ่งที่เคยเห็นมาแล้วเป็นต้นแล้วเก็บมาคิด-นึก) เมื่อไร การรู้อารมณ์ทางใจ (ทางมโนทวาร) ก็เกิดที่นั่น (หทยวัตถุ ซึ่งเป็นช่องเล็ก ๆ ในหทยรูป เป็นที่อาศัยเกิดของจิตที่เรียกว่า "มโนทวาร" (ภวังคจิต ๑๕) และเป็นที่อาศัยเกิดของมโนวิญญาณ ๗๕ ด้วย (ในปัญจโวการภูมิ))

(หมายเหตุ : อรูปวิบาก ๔ เป็นมโนทวารในอรูปภูมิ ไม่ต้องอาศัยหทยวัตถุเกิด)

   

     * จิต (ใจ) อาศัยช่องทางทั้ง ๖ ที่กล่าวมา เป็นที่อาศัยเกิด ... ถ้าไม่มีช่องทางทั้ง ๖ (มุ่งหมายว่า ไม่มีปสาทรูป ๕ มโนทวาร, และหทยวัตถุ ๑) จิต หรือใจ ก็เกิดไม่ได้...(เว้นในอรูปภูมิ ๔)ฯ 

     * ในส่วนของสมอง ยังมีกายปสาทอยู่...กายปสาท (ปสาทรูป) เป็นที่ตั้งหรือเป็นที่เกิดของกายทวารวิถีจิต คือจิตที่รับรู้อารมณ์ที่เป็นความเย็น-ร้อน,อ่อน-แข็ง,หย่อน-ตึง (ที่แสดงออกมาเป็นความเจ็บ-ปวด...หรือเป็นสุข เป็นทุกข์ ก็ได้)

     * กายทวารวิถีจิตนี้ มีจิตเกิดได้ถึง ๔๔ ดวง รวมทั้งกายวิญญาณจิต ๒ ด้วย ก็เป็น ๔๖ ดวง, ในจิต ๔๖ ดวงนี้ ที่อาศัยกายปสาทเกิด มีเพียงแค่กายวิญญาณจิต ๒ เท่านั้น แต่อีก ๔๔ ดวง มีหทยวัตถุเป็นที่อาศัยเกิด แต่อาศัยช่องทาง (ทวาร) ที่เป็นไปทางกายทวารเกิดได้ (กายทวารวิถีจิต) 

     *** มีข้อสังเกตว่า - บริเวณศีรษะของมนุษย์ มี ตา หู จมูก ลิ้น กาย (คือกายปสาทที่บริเวณแก้ม-รอบศีรษะและภายในศีรษะทั้งหมด) อยู่ในบริเวณเดียวกันหมด จิตที่เกิดทางตา หู จมูก ลิ้น กาย จึงวนเวียนเกิดอยู่ในบริเวณศีรษะของบุคคล... จึงทำให้เกิดความเข้าใจผิดว่า จิต เกิดที่สมอง...(จริง ๆ มีบางส่วนเท่านั้นเกิดที่สมอง คือกายวิญญาณจิต ๒) 

     อีกประการหนึ่ง ฌานจิตทั้งหมด ๖๗ (รูปาวจรจิต อรูปาวจรจิต มรรคจิต ผลจิต) อาศัยเกิดที่หทยวัตถุ ในปัญจโวการภูมิ, ส่วนในจตุโวการภูมิ ไม่ต้องมีวัตถุ หรือสมอง จิตเหล่านั้นก็เกิดได้ ฯ 

      ทูรงฺคมํ เอกจรํ                  อสรีรํ คุหาสยํ
      เย จิตฺตํ สญฺญเมสฺสนฺติ    โมกฺขนฺติ มารพนฺธนา ฯ

   ชนเหล่าใด จักสำรวมจิต ที่รับอารมณ์ในที่ไกลได้ (อารมณ์ที่ละเอียด), รับอารมณ์ได้คราวละดวง
    ไม่มีสรีระ มีถ้ำ (หทยวัตถุ) เป็นที่อาศัย, ชนเหล่านั้น จะพ้นจากบ่วงแห่งมารได้ ฯ 
    (ขุททกนิกาย ธรรมบท จิตตวรรค)

   (จิตที่พระองค์กำลังตรัสถึงนี้ มุ่งหมายเอามหากุศลจิตในเบื้องต้น และมรรคจิตในเบื้องปลาย ในปัญจโวการภูมิ) 

--------///------- 

[full-post]