สมเกียรติ พลเดชอุดมคุณ
องค์ธรรมของเจตสิกธรรมและสถานภาพที่เป็นไปสำคัญเป็นไฉน ?
เมื่อดูละครภาพยนต์เห็นตัวละครที่แสดงออก เราก็ทราบถึงอุปนิสัยของตัวละครได้ฉันใด แม้เจตสิกธรรมที่แสดงออก เราก็ทราบถึงสถานภาพของเจตสิกธรรมนั้นได้ ฉันนั้น
ตัวอย่างเช่น ชุดเจตสิก 3 องค์ที่ปรากฏสถานภาพเป็นวิรติได้ คือ
๑) สัมมาวาจาเจตสิก มี วจนัตถะ(คำนิยาม) ว่า
สมฺมา วทนฺติ เอตายาติ สมฺมาวาจา วจีทุจฺจริตวิรติ
แปลว่า "เจตสิก ชื่อว่า สัมมาวา เพราะมีความหมายว่า เป็นเหตุกล่าวชอบ ได้แก่ ความงดเว้นจากวจีทุจริต". หมายความว่า สัมมาวาจาเจตสิกปรากฏเป็นความงดเว้นได้ก็มี(วิรติสัมมาวาจา) ปรากฏเป็นส่วนหนึ่งของอาชีวัฏฐมกศีลก็มี ( 4 อาการมี มุสาวาจาเป็นต้น) ปรากฏเป็นส่วนหนึ่งของศีลในองค์มรรคก็มี (องค์สัมมาวาจา)
สัมมาวาจาเจตสิกมีวิเสสลักษณะ ดังนี้
- ปริคฺคหลกฺขณา มีการคุ้มครองวจีสุจริตเป็นลักษณะ
- วิรมณรสา มีการงดเว้นวจีทุจริตเป็นกิจ
- มิจฺฉาวาจาปหานปัจจุปัฏฐานา มีการเลิกล้มวจีทุจริตเป็นผลปรากฏ
- สทฺธาหิโรตฺตปฺปาทิคุณปทฏฺฐานา มีคุณธรรม เช่น ศรัทธา หิริ โอตตัปปะเป็นต้นเป็นเหตุใกล้
ประเภทของสัมมาวาจาจึงมีได้โดยสภาพ 3 คือ
1. กถาสัมมาวาจา เป็นคำพูดที่ดีงามถูกต้องชอบธรรมที่เป็นไปเพื่อประสุขแก่บุคคลอื่น
2. เจตนาสัมมาวาจา เป็นเจตนาที่ตั้งใจจะไม่กล่าวทุจริต เพราะเห็นโทษของวจีทุจริตและเห็นคุณของวจีสุุจริต
3.วิรติสัมมาวาจา เป็นความงดเว้นการกล่าววาจาทุจริต
ความงดเว้นของสัมมาวาจา จึงมีได้โดยกิจที่พึงงดเว้นต่อวจีทุจริต 4 อาการ คือ
1. มุสาวาทา เวรมณี เป็นอาการงดเว้นการกล่าวเท็จ
2. ปิสุณาวาจา เวรมณี เป็นอาการงดเว้นการกล่าวส่อเสียด
3. ผรุสวาจา เวรมณี เป็นอาการงดเว้นการกล่าวหยาบคาย
4. สัมผัปปลาปา เวรมณี เป็นอาการงดเว้นการกล่าวเฟ้อเจ้อ
๒) สัมมากัมมันตเจตสิก มี วจนัตถะ(คำนิยาม)ว่า กมฺมเมว กมฺมนฺโต สุตฺตนฺตวนนฺตาทโย วิย. สมฺมา ปวตฺโต กมฺมนฺโต สมมากมฺมนฺโต กายทุจฺจริตวิรติ.
แปลว่า กรรมนั่นเอง เป็นการกระทำ(กัมมันตะ) ดุจเส้นด้าย(สุตฺต)เป็นมาตรวัด เป็นต้นทางความประสงค์ของพระสูตร(สุตฺตนฺตวนนฺตาทย) การกระทำที่เป็นไปโดยชอบธรรม จึงเรียกว่า สัมมากัมมันตะ ได้แก่ ความงดเว้นจากกายทุจริต(กายทุจฺจริตวิรติ). หมายความว่า สัมมากัมมันตเจตสิก ปรากฏเป็นความงดเว้นได้ก็มี(วิรติสัมมากัมมันตะ) ปรากฏเป็นส่วนหนึ่งของอาชีวัฏฐมกศีลก็มี( 3 อาการ มี ปาณาติปาตา เวรมณี เป็นต้น) ปรากฏเป็นส่วนหนึ่งของศีลในองค์มรรคก็มี(องค์สัมมากัมมันตะ)
สัมมากัมมันตเจตสิก มี วิเสสลักษณะ ดังนี้
- สมุฏฺฐานลักขโณ. มีกายสุจริตบังเกิดขึ้น เป็นลักษณะ
- วิรมณรโส. มีการงดเว้นกายทุจริตเป็นกิจ
- มิจฺฉากมฺมนฺตปหานปจฺจุปฏฺฐาโน. มีการเลิกล้มกายทุจริตเป็นผลปรากฏ
- สทฺธาหิโรตฺตปฺปาทิคุณปทฏฺฐาโน. มีคุณธรรม เช่น ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ เป็นต้น เป็นเหตุใกล้
ประเภทของสัมมากัมมันตะ จึงมีได้โดยสภาพ 3 คือ
1. ยถาพลสัมมากัมมันตะ เป็นการกระทำที่ชอบธรรมตามกำลังของกิจวัตรที่พึงมี เช่น การปรนนิบัติมารดาบิดา เป็นต้น เรียกอีกชื่อหนึ่งว่า กิริยาสัมมากัมมันตะ
2. เจตนาสัมมากัมมันตะ เป็นเจตนาที่ตั้งใจงดเว้นกายทุจริต เพราะเห็นโทษของกายทุจริต และเห็นคุณของกายสุจริต
3. วิรติสัมมากัมมันตะ เป็นความงดเว้นการกระทำกายทุจริต
ความงดเว้นของสัมมากัมมันตะ จึงมีได้โดยกิจที่พึงงดเว้นต่อกายทุจริต 3 อาการ คือ
1. ปาณาติปาตา เวรมณี เป็นอาการงดเว้นปาณาติบาต(การฆ่าสัตว์)
2. อทินนาทานา เวรมณี เป็นอาการงดเว้นอทินนาทาน(ของที่เขามิได้ให้)
3. กาเมสุมิจฉาจารา เวรมณี เป็นอาการงดเว้นกาเมสุมิจฉาจาร(ความประพฤติในกาม)
๓) สัมมาอาชีวเจตสิก มี วจนัตถะ(คำนิยาม)ว่า สมฺมา อาชีวนฺติ เอเตนาติ สมฺมาอาชีโว มิจฺฉาชีววิรติ. แปลว่า เจตสิก ชื่อว่า สัมมาอาชีวะ เพราะมีความหมายว่า เป็นเหตุเลี้ยงชีพโดยชอบธรรม ได้แก่การงดเว้นมิจฉาอาชีพ. หมายความว่า สัมมาอาชีวะเจตสิกปรากฏเป็นความงดเว้นก็มี(วิรติสัมมาอาชีวะ) ปรากฏเป็นส่วนหนึ่งของอาชีวัฏฐมกศีลก็มี(อาการ 7 ที่เกี่ยวกับการเลี้ยงชีพทางวาจา 4 ทางกาย 3) ปรากฏเป็นส่วนหนึ่งของศีลในองค์มรรค(องค์สัมมาอาชีวะ)
สัมมาอาชีวะเจตสิก มีวิเสสลักษณะ ดังนี้
- โวทานลกฺขโณ. มีการเลี้ยงชีพที่สะอาดหมดจด เป็นลักษณะ
- กายชีวปฺปวตฺติรโส. มีการดำเนินการเลี้ยงชีพด้วยกายและวาจา เป็นกิจ
- มิจฺฉาอาชีวปหานปจฺจุปฏฺฐาโน. มีการเลิกล้มมิจฉาอาชีวะเป็นผลปรากฏ
- สทฺธาหิโรตฺตปฺปาทิคุณปทฏฺฐาโน. มีคุณธรรม เช่น ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ เป็นต้น เป็นเหตุใกล้
ประเภทของสัมมาอาชีวะ จึงมีได้โดยสภาพ 3 คือ
1. สัมปัตตวิรติ เป็นความงดเว้นได้ เมื่อประจวบเข้ากับสิ่งที่ควรงดเว้น(วิรมิตัพพวัตถุ) มี ชีวิตเป็นต้น ด้วยกำลังความเคารพตนเป็นใหญ่ คือยิ่งด้วยหิริ
2. สมาทานวิรติ เป็นความงดเว้นได้ เมื่อประจวบเข้ากับสิ่งที่ควรงดเว้น(วิรมิตัพพวัตถุ) มี ชีวิตเป็นต้น ด้วยกำลังเคารพผู้อื่นเป็นใหญ่ คือ ยิ่งด้วยโอตตัปปะ
3. สมุทเฉทวิรติ เป็นความงดเว้นได้เด็ดขาด เมื่อมีนิพพานเป็นอารมณ์ด้วยกำลังเคารพธรรมเป็นใหญ่ของพระอริยบุคคลที่ ประสพผลความเป็นพระอริยบุคคล (ผลจิต 4)
ความงดเว้นของสัมมาอาชีวะ จึงมีได้โดยกิจที่พึงงดเว้นต่ออาชีพทุจริต 7 อาการ(เฉพาะที่เกี่ยวข้องกับการเลี้ยงชีพ) คือ กายทุจริต 3 วจีทุจริต 4 เป็นนัยพระสูตรที่กล่าวโดยเป็นวิรติศีล(องค์ธรรมก็คือวิรติ 3 ที่ทำกิจงดเว้น) ส่วนนัยพระวินัยก็เกี่ยวข้องกับการแสวงหาที่ไม่สมควร(อเนสนา)ที่กล่าวโดยเป็นอวีติกมศีล องค์ธรรมก็คือกุศลจิตที่เกิดขึ้นทำกิจห้ามการก้าวล่วง มี 5 ประเภท คือ
- กุหนา การหลอกลวง มี 3 อาการ คือ
1. การเสแสร้งปฏิเสธปัจจัย ที่เขาถวายให้ตอนแรก เพื่อสร้างภาพเป็นผู้มักน้อย ต่อมาก็ถวายให้มากขึ้นด้วยแรงศรัทธาที่เกิดจากการเสแสร้งนั้น
2. การพูดเลียบเคียงถึงวัตถุที่ตนต้องการ
3. การแต่งท่าอิริยาบถที่สำรวมเคร่งครัด เพื่อหลอกให้เลื่อมใส
- ลปนา การพูดดัก เพื่อการได้ปัจจัย มี 2 อาการ คือ
1. การพูดทัก เพื่อตีสนิท
2. การพูดเสนอตน เพื่อให้เขานิมนต์ตน
- เนมิตติกตา การทำนิมิตหมายให้รู้สิ่งที่ตนอยากได้(บอกใบ้)
- นิปเปสิกตา การพูดบีบบังคับ ด้วยการพูดประชดทำให้อายหรือเจ็บใจ จนเขาจำใจต้องถวายปัจจัยให้ เพื่อที่จะได้ไม่ต้องได้ยินคำพูดประชดเช่นนั้นอีก
- ลาเภน ลาภํ นิชิคิงสนตา ความปรารถนานำลาภน้อยไปแลกลาภมาก
ในกรณีที่เจตสิกทั้ง 3 คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ เป็น วิรติทั้งหมด จึงมีวิเสสลักขณะ ดังนี้
- กายทุจฺจริตาทิวตฺถูนํ อวีติกฺกมลกฺขณา. มีการไม่ก้าวล่วงเรื่องทุจริต 3 เช่น กายทุจริต เป็นลักษณะ
- กายทุจจริตาทิวตฺถุโต สงฺโกจนรสา. มีการเว้นห่างจากเรื่องทุจริต 3 เช่น กายทุจริต เป็นกิจ
- อกริยปจฺจุปฏฺฐานา. มีการไม่กระทำทุจริต 3 เป็นผลปรากฏ
- สทฺธาหิโรตฺตปฺปิจฺฉทิคุณปทฏฐานา. มีคุณธรรม เช่น ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ เป็นเหตุใกล้
หมายความว่า เจตสิกทั่ง 3 ในฐานะเป็นวิรติจะเกิดในกามาวจรกุศลได้ที่ละดวงไม่พร้อมกันตามอำนาจของวิรมืตัพพวัตถุนั้นๆ ส่วนในโลกุตตรกุศล (มรรคจิต 4) จะเกิดได้ครบพร้อมกันด้วยอำนาจนิพพาน เพื่อละกิเลสในมรรคนั้นๆเป็นสมุจเฉทปหาณ
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ