วิจารณ์คำว่า “อตฺตมน”

 

๓. วิจารณ์คำว่า “อตฺตมน”

อตฺตมน ศัพท์ มีคำแปลว่า "ผู้มีใจเป็นของตน" แปลเอาความว่า "พอใจ" คำแปลนี้เป็นคำแปลตามนัยโยชนาวินัยอรรถกถา (๒/ ๑๗๙) โดยตั้งวิเคราะห์เป็นฉัฏฐีพหุพพีหิสมาสว่า

- อตฺตโน มโน ยสฺส โส - อตฺตมโน. (ชโน) ใจของตนแห่งชนใดมีอยู่ เหตุนั้น ชนนั้นชื่อว่า อตุตมน (ผู้มีใจเป็นของตน)*(1) สีลักขันธวรรค อภินวฎีกา แก้คำนี้ไว้ว่า อตฺตมโนติ สกมโน.

สำเร็จรูปมาจาก อตฺต (ตน)+มน (ใจ) โดยมากนิยมแปลกันว่า "ผู้มีใจเป็นของแห่งตน" ซึ่งเป็นคำแปลที่ไม่ตรงตามรูปวิเคราะห์

อีกนัยหนึ่ง มีคำแปลว่า "ผู้มีใจอันปีติและโสมนัสถือเอาแล้ว" มีวิเคราะห์ว่า

- ปีติโสมนสฺเสหิ อตฺตํ คหิตํ มนํ ยสฺสาติ-อตฺตมโน.

(ชโน) ใจของชนใดอันปีติและโสมนัสถือเอาแล้ว คือจับแล้ว เหตุนั้น ชนนั้น ชื่อว่า อตฺตมน (ผู้มีใจอันปีติและโสมนัส ถือเอาแล้ว = พอใจ) สำเร็จรูปมาจาก อตฺต (ถือเอาแล้ว)+มน (ใจ)

คำว่า อตฺต (ตน) ตามนัยแรกนั้นเป็นนามกิตก์ สำเร็จรูปมาจาก อทฺ ธาตุ (กิน) + มนฺ ปัจจัย ในนามกิตก์

แปลงที่สุดธาตุเป็น ตฺ แปลง ม ของ มนฺ ปัจจัยเป็น ต และลบ นฺ อนุพันธ์ ด้วยกัจจายนสูตรว่า ขฺยาทีหิ มนฺ ม จ โต วา. (กจฺ. ๖๒๗, รูป. ๖๕๒) สำเร็จรูปเป็น อตฺต ในสันสกฤต ไม่ลบแต่ชดเชยด้วยการทีฆะต้นธาตุและเอาที่สุดธาตุเป็น ต จึงมีรูปว่า อาตฺมนฺ (AaTmn!)(รูปบาลีที่ใกล้เคียงกับคำนี้คือ อาตุม > อาตฺม-อาตุม (แทรก อุ)

มีวิเคราะห์ดังนี้

- ชาติชรามรณาทีหิ อทียเต ภกฺขียเตติ-อตฺตา.

ชื่อว่า อตฺต เพราะถูกทุกข์มีชาติ ชราและมรณะ เป็นต้นเคี้ยวกิน

- สุขทุกฺขํ อทติ ภกฺขตีติ-อตฺตา. ชื่อว่า อตฺต เพราะเคี้ยวกินสุขและทุกข์

คำว่าเคี้ยวกินในที่นี้ป็นภาษาเก่า ได้แก่เสวยนั่นเอง ดังนั้นในมังคลัตถทีปนี ปฐมภาค หน้าที่ ๑๑๗ ท่านจึงตั้งวิเคราะห์ไว้อีกแบบหนึ่งว่า

- อทติ สุขทุกฺขํ อนุภวตีติ-อตฺตา. ย่อมกิน คือเสวยสุขและทุกข์ เหตุนั้น ชื่อว่า อตฺต

อีกนัยหนึ่ง มาจาก อตฺต ธาตุ (ไปติดต่อ) + มนฺ ปัจจัย มีคำแปลว่า ไปสู่สังสารทุกข์เนืองๆ (ได้แก่ จิตและ

อัตภาพ) ดังนี้ก็ได้ มีวิเคราะห์ว่า

- อตฺตติ ภวาภวํ ธาวนฺโต ชาติชราทิเภทิ สํสารทุกฺขํ สตตํ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ-อตฺตา. ชื่อว่า อตฺต เพราะอรรถ

ว่าไป ได้แก่แล่นไปสู่ภพน้อยภพใหญ่ ถึง คือประสพทุกข์ในสงสารต่างโดยชาติและชราเป็นต้นติดต่อกัน

คำว่า อตฺต นอกจากแปลว่า ตน แล้ว ยังแปลว่า จิต หรือ อัตภาพ ได้อีก เช่น ปหิตตฺโต, ภาวิตตฺโต ซึ่งเคยแปลกันมาว่า "มีตนส่งไปแล้ว มีตนอันอบรมแล้ว" ควรแปลว่า มีจิตส่งไปแล้ว, มีจิตอันอบรมแล้ว น่าจะถูกต้องกว่า อตฺต ศัพท์ที่เป็นนามกิตก์นี้เป็นปุงลิงค์อย่างเดียว

ส่วน อตฺต ตามนัยที่สองเป็นกิริยากิตก์สำเร็จมาจาก อา บทหน้า+ทา ธาตุ (ให้)+ต ปัจจัย (มี อา อยู่หน้า แปลว่า ถือเอา) รัสสะ อา เป็น อ แปลง ทา เป็น ตฺ สำเร็จรูปเป็น อตฺต มีวิเคราะห์ว่า อาทียิตฺถาติ-อตฺโต. (อตฺตา, อตฺตํ.)

อตฺต ศัพท์ที่ลง ต ปัจจัยในกิริยากิตก็นี้เป็นได้ทั้ง ๓ ลิงค์ คำว่า คหิตํ ในรูปวิเคราะห์เป็นคำไขของ อตฺตํ คือให้ แปล อตฺตํ ว่า "ถูก...ถือเอาแล้ว"

     อีกนัยหนึ่ง อตฺต ศัพท์สำเร็จมาจาก อปฺ ธาตุ (บรรลุ, ถึง)+ต ปัจจัย แปลงที่สุดธาตุเป็น ตฺ สำเร็จรูปเป็น อตฺต (เป็นได้ ๓ สิงค์) อตฺต ศัพท์ที่สำเร็จมาจาก อปฺ ธาตุ และ ต ปัจจัยนี้ ต่างจากสองศัพท์แรก คือ จะมีอุปสัคนำหน้าเสมอ เช่น

      ปริยตฺต (ปริ+อตฺต) เล่าเรียนแล้ว, สามารถแล้ว ฯ

      สมตฺต (สํ+อตฺต) จบแล้ว, บริบูรณ์แล้ว ฯ

      ปตฺต (ป+อตฺต) บรรลุแล้ว, ถึงแล้ว  เป็นต้น

ข้อสังเกต : รูปว่า ปตฺต นี้ไม่ได้สำเร็จมาจาก ปทฺ ธาตุ (บรรลุ, ถึง)+ต ปัจจัย เพราะถ้าเป็น ปทฺ ธาตุจะมีรูปว่า

ปนฺน เช่น นิปนฺโน, สมฺปนฺโน, อาปนฺโน เป็นต้น (ธาตุที่ลงท้ายด้วย ทฺ ให้แปลงที่สุดธาตุกับ ต เป็น นฺน เช่น ภินฺน ภิทฺ+ต, ฉินฺน>ฉิทฺ+ต, ขินฺน>-ขิทฺ+ต เป็นต้น) ในสันสกฤตมีรูปที่เป็นทีฆะว่า ปฺราปฺต (ปฺร+อาปฺต) รูปว่า สมฺปตฺต ก็เช่นกัน สำเร็จมาจาก สํ+ป+อตฺต ส่วนรูปว่า สมฺปนฺน สำเร็จมาจาก สํ+ปทฺ+ต

[full-post]