ปาฏิกงฺขา สำเร็จมาจากธาตุ ปัจจัย อะไร

  

๑. ปาฏิกงฺขา สำเร็จมาจากธาตุ ปัจจัย อะไร

คำว่า ปาฏิกงฺขา ที่แปลกันมา มักใช้เป็นกริยาคุมพากย์ รูปกัมมวาจกว่า "อัน .พึงหวังเฉพาะ" โดยอรรถกถาโสตานุคตสูตรแก้ไว้ว่า ปฏิกงฺขิตพฺพา.

ทำให้ชวนสงสัยว่า คำนี้สำเร็จมาจากธาตุและปัจจัยอะไรกันแน่ ถ้าลองเดาเล่น ๆ ว่า ต้องสำเร็จมาจากปัจจัยกิตก์ตัวใดตัวหนึ่งก็คงไม่ผิดนัก ส่วนธาตุก็คงจะพอจะมองออกว่าเป็นธาตุอะไร แต่ปัจจัยนี่สิมันคือตัวไหนเป็นเรื่องที่จะต้องค้นหาคำตอบ

บ้างก็ว่า คำว่า “ปาฏิกงฺขา” เป็นศัพท์เฉพาะแจกรูปไม่ได้เหมือน สกฺกา, ลพฺภา เป็นต้น ไม่ว่าตัวประธานจะเป็นลิงค์ไหนก็คงรูปอยู่อย่างนั้น เช่น

-       หนฺท ทานิ ตถา ทานํ ปฏิยาเทถ, ยถา เตมาสิโกปิ เทยฺยธมฺโม เสฺว เอกทิวเสเนว ทาตุํ สกฺกา โหติ. (สมนฺต.๑/๒๑๓)

-       น ลพฺภา ตยา ปพฺพชิตุํ. (สมนฺต. ๑/๒๓๖)

-       รญฺโญ อาณา อกาตุํ น ลพฺภา. (ธ.ป. อฎ. ๒/๗๐)

-       ตํ กุเตตฺถ อานนฺท ลพฺภา. (ที. มหา. ๑๐/ ๑๓๙/๑๐๖)

อันที่จริงคำว่า ปาฏิกงขา นี้มิใช่ศัพท์เฉพาะหรือแจกรูปไม่ได้ แต่คำว่า ปาฏิกงฺขา เป็นรูปที่ผันไปตามลิงค์ของตัวประธานได้ทุกลิงค์ และในที่นี้เป็นอิตถีสิงค์ จึงมีรูปว่า ปาฏิกงฺขา โดยนำไปแจกรูปได้ทั้ง ๓ ลิงค์เป็น ปาฏิกงฺโข, ปาฏิกงฺขา, ปาฏิกงฺขํ

     คำนี้สำเร็จรูปมาจาก ปฏิ (ปติ) บทหน้า+กขิ ธาตุ (กงฺข)+อ ปัจจัย ในนามกิตก็ด้วยสูตรว่า สพฺพโต'ณฺวุตฺวาวี วา. (กจฺ. ๕๒๗, รูป. ๕๖๔) ทีฆะ อ ที่ ปฏิ เป็น อา ด้วยสูตรว่า กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จ. (กจฺ. ๔o๓, รูป. ๓๕๔) เหมือนคำว่า ปาวจนํ (ป+วจน) เป็นต้น

     ตามปกติ อ ปัจจัยในนามกิตก์ ใช้เป็นนามอย่างเดียวเช่น วินโย, ชโย, สิกฺขา ไม่ได้ใช้คุมพากย์แต่อย่างใด แต่ในที่นี้ อ ปัจจัยใช้อย่างกิริยากิตก็มีคำแปลเหมือน อนีย, ตพฺพ ปัจจัย และใช้เป็นกิริยาคุมพากย์ได้ จึงถือเป็นข้อยกเว้นพิเศษ ซึ่งปัจจัยในนามกิตก์นอกจาก อ ปัจจัยที่ใช้คุมพากย์ได้แล้วก็มี ข ปัจจัยอีกตัวหนึ่ง บางท่านกล่าวว่ารูปนี้ลง ณ ปัจจัย เพราะคงได้เห็นต้นคำเป็นเสียงยาวนั่นเอง ที่จริงการทำต้นคำให้เป็นเสียงยาวในกรณีลงปัจจัยกิตก์ที่เนื่องด้วย ณ มานี้ ทำได้เฉพาะกับต้นธาตุเท่านั้นเช่น อุปกาโร (อุป+กรุ+ณ) เป็นต้น การแปลง ปฏิ เป็น ปาฏิ ในคำว่า ปาฏิกงฺขา จึงไม่เกี่ยวกับ ณ ปัจจัยแต่อย่างใด ทั้ง ปฏิ ก็มิใช่ธาตุ

แต่เป็น อุปสัค และศัพท์ที่ลง ณ ปัจจัยก็เป็นได้เฉพาะปุงลิงค์อย่างเดียว มีตัวอย่างการใช้จากบาลีและอรรถกถา ดังนี้

ปุงลิงค์

อยํ อาทีนโว ปาฏิกงฺโข. (อง. ทุก. ๒๐/๗๓/๒๖๔)

"อาทีนพนี้อันเขาพึงหวังเฉพาะ" (ปาฏิกงฺข+สิ)

อิตถีลิงค์

ทุคฺคติเยว ตุยฺหํ ปาฏิกงฺขา. (ธ.ป. อฏฺ. ๒/๔๙)

"ทุคติเท่านั้นที่เจ้าพึงหวังเฉพาะ" (ปาฏิกงฺขา+สิ)

นปุงสกลิงค์

อญฺญตรํ ผลํ ปาฏิกงฺขํ. (ที. มหา. ๑๐/๓๔๕/๓๐๐)

"พึงหวังเฉพาะผลอย่างใดอย่างหนึ่ง" (ปาฏิกงฺข+สิ)

ดังนั้น จึงเป็นอันเฉลยข้อข้องใจของครูบาอาจารย์หลายๆ ท่านที่เคยสงสัย ปัญหาที่ค้างคาใจมานานคงได้รับการแก้ไขเสียที

-----------------------------

๒๒ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๖

๑๒.๕๓ น

(ข้อมูลจากหนังสือบาลี-สันสกฤตวิจารณ์ เล่ม ๑, พระมหาญาณธวัช ญาณธชฺโช)

 

[full-post]