วจนัตถะ และคำอธิบายในนัตถิปัจจัย
ปรมตฺถสภาเวน นตฺถิตาย อุปการโก ธมฺโม = นตฺถิปจฺจโย
ธรรมที่ช่วยอุดหนุนกัน โดยสภาวะที่ไม่มีอยู่โดยสภาพปรมัตถ์ เรียกว่า นัตถิปัจจัย
อธิบายในนัตถิปัจจัยโดยสังเขป
คำว่า นัตถิ แปลว่า ไม่มี ในที่นี้หมายความว่า ปัจจัยธรรมอันได้แก่จิตและเจตสิกนั้นไม่ปรากฏมีอยู่ในระหว่าง อุปาทะ ฐีติ ภังคะ คือดับไปแล้วนั่นเอง การคับไปของจิตและเจตสิก
นี้แหละ เป็นปัจจัยช่วยอุดหนุนแก่ปัจจยุปบันธรรม ซึ่งได้แก่จิตและเจตสิกเช่นเดียวกันให้เกิดขึ้นสืบต่อไป
ตามธรรมดาสภาพของนามธรรม คือจิตและเจตสิกนี้ เมื่อขณะที่ดวงแรกเกิดขึ้นและยังไม่ดับไปนั้น จิตดวงที่ ๒ และเจตสิกย่อมไม่สามารถเกิดขึ้นได้ ต่อเมื่อจิตดวงแรกและเจตสิกดับไปเสียก่อนแล้ว จึงเป็นโอกาสให้จิตดวงที่ ๒ และเจตสิกเกิดขึ้นต่อไปได้ ดังนี้เป็นลำดับไป
นัตถิปัจจัย นี้ อุปมาเหมือนแสงสว่างกับความมืด ธรรมดาของความมืดจะมีไม่ได้ในเมื่อแสงสว่างยังปรากฏอยู่ ต่อเมื่อแสงสว่างไม่มีแล้ว ความมืดจึงจะปรากฎขึ้นได้ ดังนั้นความมืดจึงเป็นผลของแสงสว่างที่ดับไปแล้ว ข้อนี้ฉันใด ธรรมที่เป็นนัตถิปัจจัยนี้ก็เช่นเดียวกัน คือ ปัจจุยุปบันธรรมที่เกิดขึ้นนั้น ต้องให้ปัจจัยธรรมดับไปเสียก่อนจึงจะเกิดขึ้นได้ ฉะนั้น ความดับไป หรือความไม่มีของปัจจัยธรรมนี้ จึงทำคุณอุปการะให้แก่ปัจจยุปบันธรรม คือให้ปัจจยุปบันธรรมเกิดขึ้นได้
ในปรมัตถทีปนีมหาฎีกาและวิสุทธิมรรคอรรถกถา แสดงนัตถิปัจจัยนี้ว่า จิตดวงใดดวงหนึ่ง เมื่อเกิดขึ้นในสันดานของสัตว์ทั้งหลายและยังไม่ดับไป คือยังอยู่ในระหว่างอุปาทะ ฐีติ
ภังคะ นั้น จิตดวงอื่นย่อมไม่มีโอกาสเกิดขึ้นได้ในระหว่างนั้น ต่อเมื่อจิตดวงแรกดับไปแล้ว จิตดวงที่ ๒ จึงจะมีโอกาสเกิดขึ้นได้ การที่จิตดวงที่ ๒ เกิดขึ้นได้นี้ ก็เพราะอาศัยจิตดวงที่ ๑
ที่ดับไปแล้วเป็นปัจจัยช่วยอุดหนุนโดยอำนาจของความไม่มี คือนัตถิปัจจัยนั่นเอง
สรุปความว่า นัตถิปัจจัยนี้ จิตดวงที่ ๑ เมื่อดับไปแล้วเป็นปัจจัยช่วยอุดหนุนแก่จิตดวงที่ ๒ จิตดวงที่ ๒ เป็นปัจจยุปบันของจิตดวงที่ ๑ ที่ดับไปแล้ว และจิตควงที่ ๒ เมื่อดับไปก็กลับเป็นปัจจัยแก่จิตดวงที่ ๓ จิตดวงที่ ๓ เป็นปัจจุยุปบันของจิตดวงที่ ๒ ที่ดับไปแล้ว และเมื่อจิตดวงที่ ๓ เมื่อดับไปแล้ว ก็กลับเป็นปัจจัยแก่จิตดวงที่ ๔ ต่อไปอีกเช่นนี้เรื่อยๆ ไป นับตั้งแต่ปฏิสนธิจิตเป็นต้น จนถึงจุติจิต
ความหมายที่สำคัญในนัตถิปัจจัยนี้ คือความดับไปหรือความไม่ปรากฎมีอยู่แล้วของนามธรรมที่เกิดก่อน จึงจะเป็นนัตถิปัจจัยได้ ถ้านามธรรมที่เกิดก่อนยังไม่ดับไป คือยังปรากฏ
มีอยู่ ก็เป็นนัตถิปัจจัยไม่ได้
นัตถิปัจจัยนี้ นามเป็นปัจจัย นามเป็นปัจยุปบัน และปัจจัยนี้เหมือนกับอนันตรปัจจัยทุกประการ
------------///-----------
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ