ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ คืออะไร?

สมเกียรติ พลเดชอุดมคุณ

ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ คืออะไร?

       ถาม อ่านพบในวิสุทธิมรรคกล่าวถึงธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ ก็โดยปกตินั้นผัสสะเป็นเจตสิกดวงแรก คือดวงที่ ๑ ในบรรดาเจตสิก ๕๒ ดวง ไม่เคยเห็นผัสสะเป็นที่ ๕ ของธรรมอื่นเลย จึงอยากทราบว่า ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ นั้นคืออะไร

       ตอบ ก่อนที่จะตอบปัญหานี้ เห็นจะต้องพูดถึงที่มาของคำนี้เสียก่อนว่ามาจาก อรรถกถาธรรมสังคณี ตอนที่อธิบายจิตตุปปาทกัณฑ์ ซึ่งอธิบายธรรมสังคณีบาลีในเรื่องของธรรมที่เกิดพร้อมกับจิตแต่ละดวงในสมัยนั้นว่า มีธรรมอะไรเกิดขึ้นบ้าง โดยพระ ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ เป็นต้นว่า ธรรมเป็นกุศลเป็นไฉน : กามาวจรกุศลที่เป็นไปกับด้วยโสมนัส ประกอบด้วย ญาณ ปรารภรูปเป็นอารมณ์ ปรารภเสียงเป็นอารมณ์ ปรารภกลิ่นเป็นอารมณ์ ปรารภรสเป็นอารมณ์ ปรารภโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ ปรารภธรรมะเป็นอารมณ์ หรือปรารภธรรมใดๆ เป็นอารมณ์ เกิดขึ้นในสมัยใด ในสมัยนั้น ผัสสะย่อมเกิด เวทนาย่อมเกิด สัญญาย่อมเกิด เจตนาย่อมเกิด จิตย่อมเกิด วิตกย่อมเกิด วิจารย่อมเกิด ฯลฯ ไปจนถึงอวิเขปะย่อมเกิด ก็หรือว่าอรูปธรรม แม้อื่นใดอาศัยกันเกิดขึ้นมีอยู่ในสมัยนั้น ธรรมเหล่านี้เรียกว่ากุศล

       จากพระพุทธพจน์ที่ทรงแสดงถึงการเกิดขึ้นของกุศลว่ามีธรรมอะไรเกิดขึ้นบ้างนั้น ทรงแสดงธรรมที่เกิดขึ้นกว่า ๕๐ โดยยกเอาผัสสะเป็นที่ ๑ เวทนาเป็นที่ ๒ สัญญา เป็นที่ ๓ เจตนาเป็นที่ ๔ และจิตเป็นที่ ๕ ต่อไปก็วิตกเป็นที่ ๖ วิจารเป็นที่ ๗ เป็นต้น เรื่อยไป แล้วท่านทรงยกเอาธรรมทั้งหมดนี้ขึ้นมาอธิบายทีละอย่างๆ จนครบ และเมื่อจะ แสดงธรรม ๕ อย่างที่ทรงแสดงไว้ก่อน แทนที่จะเรียกทีละอย่าง ก็เรียกรวมกันเสียว่า ผัสสปัญจกะ คือธรรมหมวด ๕ มีผัสสะ เป็นต้น มิได้แปลอย่างที่แปลกันว่า ธรรม มีผัสสะเป็นที่ ๕ แต่ให้แปลว่า ธรรมหมวด ๕ มีผัสสะ เป็นต้น คือมีผัสสะเป็นที่ ๑ จึงจะตรงกับที่ทรงแสดงไว้ในธรรมสังคณีบาลีข้อ ๑๖ ถ้าจะถามว่าธรรมที่ชื่อว่าผัสส ปัญจกะมีอะไรบ้าง ก็ต้องบอกว่ามีผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา และจิต เพราะเหตุที่ธรรมในกลุ่มนี้มี ๕ อย่าง จึงเรียกว่าธรรมหมวด ๕ มีผัสสะ เป็นต้น คือเป็นที่ ๑ ผัสสปัญจกะจึงแปลว่าธรรมหมวด ๕ มีผัสสะ เป็นต้น

[full-post]