สมเกียรติ พลเดชอุดมคุณ
วิภังค์ปกรณ์
หมายถึงคัมภีร์ที่แสดงการจำแนกธรรม ซึ่งการจำแนกธรรม มี 2 รูปแบบ คือ
1. แบบคัดแยกธรรมเป็นข้อย่อย เช่น กุสลติกะ แบงแยกเป็น 3 ข้อย่อย คือ
1)กุสลา ธัมมา
2)อกุสลา ธัมมา
3)อพยากตา ธัมมา
รูปแบบนี้่ ใช้ในธัมมสังคณีปกรณ์
2. แบบคัดรวมเป็นหมวดธรรม เช่น รวมธรรมที่จัดเป็นหมวดขันธ์ได้ ธรรมเหล่านั้น ต้องประกอบด้วยลักษณะ 11 อย่าง คือ เป็น อดีต อนาคต ปัจจุบัน(3), เป็นไป ภายใน ภายนอก(2), มี หยาบ ละเอียด (2), มี เลว ประณีต (2), มี อยู่ไกล้ อยู่ใกล้ (2) รูปแบบนี้ใช้ใน วิภังค์ปกรณ์
แบบ ธัมมสังคณีปกรณ์ มี บทมาติกาเป็นบทตั้งเป็นอภิธรรมภาชนียนัยล้วน ส่วนแบบวิภังค์ปกรณ์ มี บท 18 วิภังค์ เป็นบทตั้ง มีทั้งส่วนทีเป็นอภิธรรมภาชนียนัย, ส่วนทีเป็นสุตตันตภาชนียนัย และ ส่วนที่นำมาจากพระวินัยคือศีล 5 เพื่อเป็นแนวตัวอย่างของบทตั้ง(สิกขาบทวิภังค์) ซึ่งเกี่ยวข้องโดยตรงกับปัญหาปุจฉกนัย
สมจริงดังคัมภีร์นิสสยะ อักษรปัลลวะ อักษรสิงหล และอักษรขอม อธิบายความเกี่ยวเนื่องกันระหว่างธรรมที่เป็นบทตั้ง(บท 18 วิภังค์) เปรียบได้กับเครื่องเครื่องยนต์ ส่วนที่เป็นกลไกเปรียบได้กับอภิธรรมภาชนียนัย ส่วนที่เป็นระบบเปรียบได้กับสุตตันตภาชนียนัย ส่วนแนวที่เป็นตัวอย่างพระวัยเปรียบได้กับผู้ใช้เครื่องยนต์ ชึ่งจะรู้ระเบียบการใช้เครื่องยนต์ได้ต้องอาศัยการถามตอบ(ปัญหาปุจฉกนัย)
ในวิภังค์ปกรณ์ จึงมีธรรมเป็นบทตั้งได้ 18 วิภัังค์ ดังนี้
1. ขันธวิภังค์ การจำแนกขันธ์
2. อายตนวิภังค์ การจำแนกอายตนะ
3. ธาตุวิภังค์ การจำแนกธาตุ
4. สัจจวิภังค์ การจำแนกสัจจะ
5. อินทรียวิภังค์ การจำแนกอินทรีย์
6. ปฏิจจสมุปปาทวิภังค์ การจำแนกปฏิจจสมุปบาท
7. สติปัฏฐานวิภังค์ การจำแนกสติปัฏฐาน
8. สัมมัปปธานวิภังค์ การจำแนกสัมมัปปธาน
9. อิทธิปาทวิภังค์ การจำแนกอิทธิบาท
10. โพชฌังควิภังค์ การจำแนกโพชฌงค์
11. มัคคังควิภังค์ การจำแนกองค์มรรค
12. ฌานวิภังค์ การจำแนกฌาน
13. อัปปมัญญาวิภังค์ การจำแนกอัปปมัญญา
14. สิกขาปทวิภังค์ การจำแนกสิกขาบท
15. ปฏิสัมภิทาวิภังค์ การจำแนกปฏิสัมภิทา
16. ญาณวิภังค์ การจำแนกญาณ
17. ขุททกวิภังค์ การจำแนกอกุศลธรรมต่างๆ
18. ธัมมหทยวิภังค์ การจำแนกธรรมอันเปรียบเสมือนดวงใจ
เพื่อให้เห็นประจักษ์ถึงองค์ธรรมที่ใช้หลักจำแนกธรรม ทั้งแนวคัดแยก(ธัมมสังคณีปกรณ์) และทั้งแนวคัดรวม(วิภังค์ปกรณ์) คัมภีร์อภิ.มูลฎีกา 2/2 จึงกล่าวสำทับความว่า ในธัมมสังคณีปกรณ์ทรงใช้ลำดับกัณฑ์ทั้ง 4 เป็นหลักจำแนก เพื่อให้สอดข้องกับกิจในอริยสัจ 4 ในวิภังค์ปกรณ์ ทรงใช้คุณสมบัติของบทวิภังค์ทั้ง 18 เป็นหลักจำแนก เพื่อให้สอดข้องกับ อาเวนีกธรรม 18 อันเป็นคุณสมบัติเฉพาะพระองค์ ชึ่งสามารถอาศัยเป็นเหตุให้ทราบได้ว่า ทำไมติกมาติกา, ทุกมาติกา ส่วนไหนบ้าง สงเคราะห์ได้ครบหรือไม่ครบ บทวิภังค์ขัอทึ่ 5 และข้อที่ 14 มีส่วนของการรู้จักใช้เครื่องยนต์(รู้ระเบียบ=ปัญหาปุจฉกนัย)เป็นประธาน บทวิภังค์ข้อที่ 16 และ ข้อที่ 17 มีส่วนรู้จักระบบ=สตตันตภาชนียนัยเป็นประธาน บทวิภังค์ข้อที่ 18 มีส่วนรู้จักหัวใจของเครื่องยนต์(ธรรมะ)อันเป็นหลักศูนย์กลางสัมพันธ์เชื่อมโยงกลไก(พระอภิธรรม) ระบบ(พระสูตร) ระเบียบ(พระวินัย)
แม้นเพียงแค่เรื่องการจำแนกธรรม ทั้งแบบธัมมสังคณีปกรณ์ และแบบวิภังค์ปกรณ์ ผู้ใคร่ธรรมทั้งหลายก็จะมองเห็นความสุขุมลุ่มลึกละเอียดพิสดารในแง่มุมต่างๆอันเป็นพระสัพพัญญุตญาณของพระพุทธองค์ แล้วไฉนเล่า ธาตุกถาปกรณ์, ปุคคลบัญญัติปกรณ์, กถาวัตถุปกรณ์ฺ, ยมกปกรณ์, มหาปัฏฐานปกรณ์จักไม่ทวีความเข้มข้นยิ่งๆขึ้นไปอีกหรือ? ควรหรือไม่หนอที่พวกเราชาวพุทธที่โชคดีเกิดมาพบพระพุทธศาสนาที่ดำรงอยู่จักไม่พากันศึกษาอนุรักษ์ไว้ให้ลูกหลานของเราครับ
---------///---------
[full-post]
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ