ทองย้อย แสงสินชัย
#บาลีวันละคำ (4,006)
ปฤษฎางค์
เหมือนคำที่แอบอยู่ข้างหลัง
อ่านว่า ปฺริด-สะ-ดาง
“ปฤษฎางค์” เป็นรูปคำสันสกฤต เทียบคำบาลีเป็น “ปิฏฺฐงฺค” อ่านว่า ปิด-ถัง-คะ แยกศัพท์เป็น ปิฏฺฐ + องฺค
(๑) “ปิฏฺฐ”
อ่านว่า ปิด-ถะ รากศัพท์มาจาก ปิฏฺ (ธาตุ = เบียดเบียน) + ต ปัจจัย, แปลง ต เป็น ฐ
: ปิฏฺ + ต = ปิฏฺต > ปิฏฺฐ (นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า (1) “อวัยวะที่เบียดเบียน” (คือปวดเมื่อยร่ำไป) (2) “อวัยวะที่เบียดเบียนทุกข์ที่ไม่เท่ากัน” (คือปวดมากบ้างน้อยบ้าง นานบ้างไม่นานบ้าง)
อนึ่ง ศัพท์นี้ ลง ติ ปัจจัย, แปลง ติ เป็น ฐิ ได้รูปเป็น “ปิฏฺฐิ” (อิตถีลิงค์) ก็มี
“ปิฏฺฐ” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ -
(1) หลัง (the back)
(2) ยอด, ข้างบน (top, upper side)
บาลี “ปิฏฺฐ” สันสกฤตเป็น “ปฤษฺฐ”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ -
(สะกดตามต้นฉบับ)
“ปฤษฺฐ : (คำนาม) หลัง, ปฤษฐดล, ปฤษฐภาคของสิ่งทั่วไป; the back, the rear, the hinder part of anything, the surface, the superficies.”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 มีคำว่า “ปฤษฎ์” (ปฺริด) “ปฤษฐ” (ปฺริด-สะ-ถะ) และ “ปิฐิ” (ปิด-ถิ) บอกไว้ดังนี้ -
(1) ปฤษฎ์ : (คำนาม) หลัง, เบื้องหลัง. (ส. ปฺฤษฺฐ; ป. ปิฏฺฐ).
(2) ปฤษฐ : (คำนาม) หลัง, เบื้องหลัง; พื้นบน; ยอด. (ส.; ป. ปิฏฺฐ).
(3) ปิฐิ : (คำแบบ) (คำนาม) หลัง, เบื้องหลัง; พื้นบน; ยอด. (ป. ปิฏฺฐิ; ส. ปฤษฺฐ).
(๒) “องฺค”
อ่านว่า อัง-คะ รากศัพท์มาจาก องฺคฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป; รู้) + อ (อะ) ปัจจัย
: องฺคฺ + อ = องฺค (นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า (1) “ร่างที่เดินได้” (2) “เหตุเป็นเครื่องรู้ที่เกิด” (คือทำให้รู้ต้นกำเนิด) (3) “ส่วนอันเขารู้ว่าเป็นส่วนย่อย”
“องฺค” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ -
(1) ส่วนของร่างกาย, อวัยวะ (a constituent part of the body, a limb)
(2) ชิ้นส่วน, ส่วนประกอบ (member, part)
(3) องค์ประกอบของทั้งหมด หรือของระบบ หรือส่วนย่อยที่ประกอบเข้าเป็นส่วนใหญ่ (a constituent part of a whole or system or collection)
ปิฏฺฐ + องฺค = ปิฏฺฐงฺค (ปิด-ถัง-คะ) แปลว่า “ส่วนข้างหลัง” “อวัยวะด้านหลัง”
“ปิฏฺฐงฺค” แปลงรูปอิงสันสกฤตเป็น “ปฤษฎางฺค” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ปฤษฎางค์” อ่านว่า ปฺริด-สะ-ดาง
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า -
“ปฤษฎางค์ : (คำนาม) อวัยวะเบื้องหลัง, ส่วนหลัง, ราชาศัพท์ใช้ว่า พระปฤษฎางค์, พระขนอง ก็ว่า.”
ต่อมา พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ปรับแก้คำนิยามใหม่เป็นดังนี้ -
“ปฤษฎางค์ : (คำนาม) ส่วนหลังของร่างกาย, เบื้องหลังร่างกาย, ราชาศัพท์ใช้ว่า พระปฤษฎางค์.”
ข้อสังเกต :
พจนานุกรมฯ 2542 บอกว่า “ปฤษฎางค์” ราชาศัพท์ใช้ว่า พระปฤษฎางค์ และ พระขนอง
พจนานุกรมฯ 2554 บอกว่า “ปฤษฎางค์” “ราชาศัพท์ใช้ว่า พระปฤษฎางค์ ไม่มี พระขนอง ก็คือ ไม่ใช้ว่า พระขนอง อีกแล้วนั่นเอง
..............
ดูก่อนภราดา!
: ถ้าไม่มีผู้ตาม
: จะมีผู้นำได้อย่างไร
[full-post]
แสดงความคิดเห็น
ข้อมูลความคิดเห็นของท่าน จะถูกตรวจสอบก่อนทุกครั้ง ฯ